Kurt Vonnegut to w powszechnej świadomości czytelniczej twórca nierozerwalnie związany z nurtem literatury science-fiction, znany z absurdalnego humoru, groteski i wprowadzania na karty swoich książek elementów fantastyki naukowej. Jednakże w przypadku powieści „Matka noc” (w oryginale Mother Night, wydanej w 1961 roku) autor porzuca swój sprawdzony, fantastyczny arsenał. Oferuje nam w zamian dzieło na wskroś realistyczne, surowe i wstrząsające. To wielowarstwowe studium psychologiczne, które płynnie łączy w sobie cechy klasycznej powieści szpiegowskiej z głębokim, moralnym traktatem. Omawiana tu książka to jednak nie tylko wciągająca fabuła; to także fascynujący artefakt polskiej historii wydawniczej czasów PRL-u, do której kluczem jest zrozumienie różnic między drugim a trzecim obiegiem.
Pakt z diabłem w epoce totalitaryzmu
Kluczem do zrozumienia filozoficznego fundamentu „Matki nocy” jest już sam jej tytuł. Został on zaczerpnięty z jednego z najważniejszych dzieł literatury europejskiej – „Fausta” autorstwa Johanna Wolfganga von Goethego. To nawiązanie nie jest jedynie pustym ozdobnikiem; to potężna deklaracja intencji autora i wyraźna wskazówka interpretacyjna. Bohater powieści Vonneguta, podobnie jak tragiczna postać z dramatu Goethego, staje przed propozycją zawarcia paktu, który w ostatecznym rozrachunku kosztuje go własną duszę.
W przypadku Howarda W. Campbella jr., bo tak nazywa się główny protagonista, nie mamy jednak do czynienia z mistycznym Mefistofelesem, lecz z bezduszną, pragmatyczną machiną wywiadowczą. Aby rzekomo służyć wyższemu dobru – pomocy w pokonaniu zbrodniczego systemu III Rzeszy – bohater decyduje się na krok ostateczny. Zgadza się zrezygnować z najważniejszych atrybutów człowieczeństwa: własnej tożsamości, kompasu moralnego oraz dobrego imienia. Wkraczając w królestwo tytułowej „Matki Nocy”, zawiera kontrakt z samym mrokiem. Jego tragedia polega na złudnej, niemal naiwnej nadziei, że to zanurzenie w absolutnym złu ostatecznie posłuży światłu i dobru, a on sam wyjdzie z tego doświadczenia moralnie nieskalany.
Architektura kłamstwa: Od dramataturga do trybu machiny nienawiści
Znaczna część siły uderzeniowej powieści tkwi w konstrukcji jej głównego bohatera. Howard W. Campbell jr. to z pozoru człowiek sztuki – amerykański pisarz i dramaturg. Jego życie zmienia się bezpowrotnie w 1938 roku, jeszcze zanim świat ogarnęła pożoga II wojny światowej. To właśnie wtedy, zwerbowany przez amerykański wywiad, otrzymuje misję, która zdefiniuje całą jego przyszłość.
Podczas globalnego konfliktu Campbell zostaje umieszczony w samym epicentrum zła – w sercu nazistowskiej machiny propagandowej. Jego zadanie jest niewyobrażalnie trudne i wymaga ciągłego, podwójnego życia. Z jednej strony staje się rozpoznawalną twarzą i czołowym głosem hitlerowskiej propagandy, co czyni go w oczach świata potworem i zbrodniarzem. Z drugiej strony potajemnie służy aliantom jako głęboko zakonspirowany szpieg. Występując w roli nazisty, przemyca i przekazuje w swoich komunikatach zaszyfrowane informacje, które mają kluczowe znaczenie dla losów wojny. Ta permanentna schizofrenia, konieczność bycia jednocześnie katem (w warstwie słownej i symbolicznej) oraz ukrytym wybawcą, staje się dla Campbella pułapką bez wyjścia. Vonnegut zdaje się stawiać w tym miejscu uniwersalne pytanie: czy można udawać potwora, nie stając się nim w rzeczywistości?
Greenwich Village: Powojenny azyl, który staje się koszmarem
Koniec działań wojennych nie przynosi bohaterowi ukojenia ani oczyszczenia. „Matka noc” bezlitośnie obnaża los człowieka, z którego system wycisnął to, co najlepsze, by następnie pozostawić go samemu sobie. Campbell przenosi się do Nowego Jorku, gdzie przez lata wiedzie życie incognito. Funkcjonuje jako samotnik i swoisty dziwak, ukrywający się w artystyczno-bohemistycznej dzielnicy Greenwich Village. Ta ucieczka przed światem i samym sobą jest jednak z góry skazana na niepowodzenie.
Punktem zwrotnym fabuły jest moment, w którym prawdziwa tożsamość głównego bohatera zostaje zdemaskowana. W tym momencie powojenna egzystencja Campbella zamienia się w klaustrofobiczny i osaczający koszmar. Vonnegut kreśli wokół niego sieć wrogich i niezwykle zróżnicowanych sił. Z jednej strony bohatera osaczają amerykańscy ekstremiści – rasiści i faszyści, uosabiani przez postać wielebnego dr. Lionela J.D. Jonesa, dla których Campbell jest ikoną do naśladowania. Z drugiej strony interesuje się nim wywiad radziecki, który również ma wobec niego własne plany. Największym ciosem dla Campbella jest jednak zdrada – reprezentantem radzieckich służb okazuje się być agent ukrywający się pod nazwiskiem George Kraft, człowiek, którego były szpieg uważał za swojego przyjaciela. To zderzenie z radykalizmami obu stron żelaznej kurtyny podkreśla tragizm jednostki wciągniętej w geopolityczne tryby.
Ostateczne rozliczenie: Izraelskie więzienie jako konfesjonał
Jedynym wyjściem z pułapki zdemaskowania i osaczenia wydaje się śmierć. Ostatecznie jednak Howard W. Campbell jr. trafia w miejsce, gdzie musi stanąć twarzą w twarz ze swoimi czynami i ich globalnymi konsekwencjami – staje przed sądem w nowo powstałym państwie Izrael, gdzie ma odpowiedzieć za zbrodnie wojenne.
To właśnie tutaj, w izolacji izraelskiego więzienia, bohater decyduje się na spisanie swoich osobistych wyznań. Powieść przyjmuje formę dziennika, ostatecznej spowiedzi człowieka, który przegrał wszystko. Z tych zapisków wyłania się monumentalny dramat człowieka uwikłanego w bezlitosną, cyniczną grę potężnych sił politycznych, które całkowicie go przerosły. To wstrząsające studium winy, kary i odpowiedzialności za rolę, którą zdecydowało się odegrać na scenie historii. (Warto w tym miejscu odnotować, że ta głęboko psychologiczna i mroczna opowieść doczekała się w 1996 roku bardzo udanej ekranizacji kinowej, wyreżyserowanej przez Keitha Gordona, w której w rolę zaszczutego Howarda W. Campbella brawurowo wcielił się Nick Nolte).
Dwa życia jednej książki. Fenomen II i III obiegu wydawniczego w PRL
Inna, równie fascynująca historia „Matki nocy” dotyczy nie samej jej treści, lecz niezwykłych losów fizycznych egzemplarzy tej książki na terytorium Polski w latach osiemdziesiątych. Zjawisko to pozwala nam zajrzeć za kulisy walki o wolność słowa i obieg niezależnej kultury w systemie autorytarnym.
Działalność wydawców podziemnych była narzędziem bezpośredniej, twardej walki z systemem autorytarnym. Kupując od nich książkę, czytelnik stawał się częścią większego ruchu oporu, walcząc o los wolnego słowa w zdominowanej przez cenzurę Polsce. Zaspokajali oni elementarną potrzebę dostępu do niezależnych, niesfałszowanych informacji.
Więcej na temat tych wydań na stronie https://outsider.waw.pl/kurt-vonnegut-matka-noc/
„Matka noc” to dzieło potężne, mroczne i zmuszające do radykalnego przewartościowania swoich poglądów na naturę wojny, bohaterstwa i zdrady. Kurt Vonnegut udowadnia, że człowiek grający rolę potwora musi w końcu ponieść za to odpowiedzialność, a pakt zawarty z mrokiem nigdy nie uchodzi na sucho. Jednocześnie niesamowita historia obecności tej powieści na polskim rynku – balansującej między zaciętą walką polityczną drugiego obiegu a czystą, czytelniczą pasją trzeciego – dodaje tej lekturze jeszcze jednej, niezwykle unikalnej, lokalnej warstwy znaczeniowej. To książka o utracie wolności osobistej, która paradoksalnie pomagała budować wolność w umysłach polskich czytelników.