Twórczość Johanna Wolfganga Goethego zajmuje szczególne miejsce w literaturze europejskiej przełomu epok. Jednym z jego najważniejszych dzieł są „Cierpienia młodego Wertera”, powieść napisana w formie listów, czyli powieść epistolarna. Listy te kierowane są do przyjaciela Wilhelma i stopniowo odsłaniają portret wrażliwego, szlachetnego młodzieńca. Werter przeżywa głębokie rozterki filozoficzne, emocjonalne i moralne, określane mianem „bólu świata” (Weltschmerz). Bohater nie potrafi odnaleźć swojego miejsca w rzeczywistości, która uniemożliwia mu realizację ideałów i pełny rozwój osobowości. Doświadcza klęski w miłości, rozczarowań w życiu towarzyskim oraz poczucia niespełnienia nawet w kontakcie z naturą, która początkowo była dla niego źródłem ukojenia.
Bunt Wertera skierowany jest przeciwko niesprawiedliwym prawom społecznym, podziałom stanowym, konwenansom, a także przeciwko ludzkiej naturze, pełnej sprzeczności i wewnętrznego rozdwojenia. Bohater nie potrafi pogodzić ideałów z realnym światem, co prowadzi go do samobójstwa. Nie znajduje on wyjścia z konfliktów, które sam dostrzega w ludzkim istnieniu. W liście z 12 sierpnia wyraża to słowami: „Natura nie znajdzie wyjścia z labiryntu splątanych i sprzecznych sił i człowiek musi umrzeć”. Uniwersalny charakter tych rozważań sprawił, że powieść Goethego zdobyła ogromną popularność, a werteryzm – jeszcze przed byronizmem – stał się jednym z podstawowych europejskich nurtów romantycznych. Werteryzm oznacza połączenie osobistego nieszczęścia bohatera z buntem wobec świata i obowiązujących w nim praw.
Innym znanym utworem Goethego jest ballada „Król Olszyn”, stanowiąca przykład typowego dzieła romantycznego. W utworze tym świat realistyczny przenika się ze światem fantastycznym, a zastosowanie dialogu nadaje całości cechy synkretyzmu gatunkowego. Ogromną rolę odgrywa przyroda, która wzmacnia emocje bohaterów i buduje tajemniczy, groźny nastrój. Śmierć ukazana jest tu jako dramatyczna walka pomiędzy światem rozumu a światem ducha, której człowiek nie jest w stanie wygrać.
Najbardziej monumentalnym dziełem Goethego pozostaje jednak „Faust”, nad którym autor pracował niemal sześćdziesiąt lat. Pierwsza część powstawała z przerwami w latach 1773–1808, druga zaś w latach 1825–1831. Utwór ten reprezentuje nowatorski typ dramatu o wyraźnych cechach epickich, takich jak luźna kompozycja scen, rozbudowane monologi i liczne wstawki liryczne. Postać Fausta ma swoje źródło w utworze „Historia słynnego na świat cały praktykanta i czarnoksiężnika Johanesa Fausta”, opartym na losach autentycznej postaci żyjącej na przełomie XV i XVI wieku. Według zachowanych przekazów prawdziwy Faust studiował między innymi magię w Krakowie.
Faust Goethego jest bohaterem pozytywnym, rozczarowanym wiedzą książkową i ograniczeniami ludzkiego poznania. Dąży on do odkrycia prawdy, szczęścia własnego oraz dobra całej ludzkości. Symbolizuje nieustanne ludzkie pragnienie poznania świata i aktywnego działania na rzecz społeczeństwa. Według Goethego życie jest ciągłym ruchem, a tylko człowiek, który nieustannie do czegoś dąży, realizuje swoje powołanie. W „Fauście” człowiek ukazany zostaje dwojako: z jednej strony jako element gry odwiecznych sił, reprezentowanych przez Mefistofelesa, z drugiej zaś jako prawdziwy gospodarz świata, działający zgodnie z boskim planem. Wędrówka Fausta przez czas i przestrzeń prowadzi go do odkrycia, że prawdziwe szczęście daje jedynie praca i działalność dla dobra ogółu. Chwila, w której wypowiada słowa „Chwilo, trwaj! Jesteś tak piękna!”, oznacza kres jego drogi, a jednocześnie odejście od dawnego aktywizmu.
Twórczość George’a Gordona Byrona reprezentuje inny typ romantycznego bohatera. W powieści poetyckiej „Giaur” główną postacią jest tajemniczy człowiek o wielkiej wrażliwości i sile uczuć. Mści się on na swoim wrogu, lecz zemsta nie przynosi mu ukojenia, a jedynie pogłębia wewnętrzne rozdarcie. Giaur wybiera samotność, aby podkreślić wyjątkowość własnych przeżyć i pełną wolność jednostki. Utwór przeniknięty jest ideą walki z tyranią oraz internacjonalistycznym dążeniem do niepodległości. Ważnym elementem jest także orientalizm, rozumiany jako fascynacja kulturą i obyczajowością Wschodu, zwłaszcza świata arabskiego, hinduskiego i chińskiego.
„Giaur” posiada cechy charakterystyczne dla powieści poetyckiej. Akcja ma charakter fragmentaryczny, brak w niej ciągłości fabularnej, a całość cechuje niejasność i tajemniczość. Bohater pozostaje postacią zagadkową, a egzotyczne, orientalne tło oraz nastrojowość opisów wzmacniają romantyczny klimat utworu. Ważne miejsce zajmuje analiza uczuć, a sam Giaur ukazany jest jako samotnik, który rezygnuje z radości życia i ostatecznie ponosi klęskę. Utwór charakteryzuje się także bogatym tłem obyczajowym, gwałtownością wydarzeń oraz impulsywnością działań bohaterów.
Synkretyzm gatunkowy przejawia się w obecności różnych form wypowiedzi, takich jak opowiadanie, monolog, dialog i opis. Narracja prowadzona jest z perspektywy trzech narratorów: rybaka, mnicha oraz samego autora. Giaur jawi się jako młody indywidualista, samotny, tajemniczy i skłócony ze światem. Cechuje go gwałtowność uczuć, namiętność oraz wytrwałość w dążeniu do celu. Jego bunt wynika z niemożności zaspokojenia naturalnych ludzkich potrzeb. Sprzeciwiając się zbrodni, sam dopuszcza się przemocy i samodzielnie wymierza sprawiedliwość, nie odczuwając skruchy. Ostatecznie ponosi klęskę, ponieważ zemsta nie przynosi mu oczekiwanej satysfakcji ani wewnętrznego spokoju.
Postać Wertera, Fausta i Giaura pozwala dostrzec różnorodność romantycznych odpowiedzi na kryzys jednostki w świecie nowoczesnym. Werter reprezentuje bohatera skrajnie uczuciowego, który absolutyzuje własne emocje i podporządkowuje im całe swoje istnienie. Jego tragedia wynika z niezdolności pogodzenia ideałów z rzeczywistością społeczną oraz z braku dystansu wobec samego siebie. Samobójstwo staje się w jego przypadku ostatecznym gestem protestu przeciw światu, ale jednocześnie dowodem bezsilności. Goethe, ukazując los Wertera, nie tylko wyraża romantyczną wrażliwość, lecz także ostrzega przed destrukcyjną siłą niekontrolowanego uczucia.
Na tle Wertera Faust jawi się jako bohater dojrzalszy i bardziej dynamiczny. Jego bunt nie prowadzi do rezygnacji z życia, lecz do nieustannego działania i poszukiwania. Faust nie godzi się na ograniczenia ludzkiego poznania, lecz zamiast ucieczki wybiera aktywność, nawet za cenę ryzyka moralnego. Jego pakt z Mefistofelesem symbolizuje gotowość przekroczenia granic w imię poznania sensu istnienia. W przeciwieństwie do Wertera, Faust nie zamyka się w subiektywnym cierpieniu, lecz stopniowo odkrywa wartość pracy i odpowiedzialności za innych. Tym samym Goethe proponuje wizję człowieka, który mimo błędów i upadków może odnaleźć sens w działaniu na rzecz wspólnoty.
„Faust” jest również głęboką refleksją filozoficzną nad naturą dobra i zła. Mefistofeles nie jest jedynie uosobieniem diabła, lecz siłą negacji, która paradoksalnie przyczynia się do rozwoju świata. Człowiek w tym ujęciu znajduje się pomiędzy sprzecznymi siłami, ale zachowuje możliwość wyboru. Ocalenie Fausta podkreśla przekonanie Goethego, że nieustanne dążenie, nawet obarczone błędami, ma większą wartość niż bierność i rezygnacja. Jest to wizja romantyzmu otwartego na postęp i przyszłość, odmienna od pesymizmu werterowskiego.
Bohater byroniczny, reprezentowany przez Giaura, stanowi jeszcze inny model romantycznej postawy. Jest to jednostka dumna, samotna i skłócona ze światem, która świadomie wybiera izolację. Giaur działa impulsywnie, kierując się namiętnością i poczuciem osobistej krzywdy. Jego bunt ma charakter indywidualny i destrukcyjny, ponieważ prowadzi do przemocy i samounicestwienia. W przeciwieństwie do Fausta, który szuka sensu w pracy dla innych, Giaur koncentruje się na własnym cierpieniu i nie potrafi przekroczyć granic egoizmu emocjonalnego.
Istotną cechą byronizmu jest fascynacja tajemnicą i mrokiem ludzkiej duszy. Giaur nie podlega jednoznacznej ocenie moralnej, ponieważ jego czyny wynikają z intensywnych uczuć i konfliktu wartości. Byron ukazuje bohatera, który sprzeciwia się tyranii i niesprawiedliwości, ale jednocześnie sam staje się sprawcą zła. Taki obraz człowieka podkreśla tragizm romantycznej wolności, która pozbawiona zasad prowadzi do wewnętrznej pustki. Zemsta, zamiast przynieść ulgę, pogłębia cierpienie i poczucie winy.
Zestawienie twórczości Goethego i Byrona ukazuje szerokie spektrum romantycznych postaw wobec świata. Od skrajnej uczuciowości Wertera, przez aktywistyczne dążenie Fausta, po mroczny indywidualizm Giaura, romantyzm przedstawia człowieka jako istotę nieustannie poszukującą sensu istnienia. Każdy z tych bohaterów doświadcza konfliktu między ideałem a rzeczywistością, lecz reaguje na niego w odmienny sposób. Literatura romantyczna nie daje jednoznacznych odpowiedzi, lecz stawia pytania o granice wolności, odpowiedzialności i ludzkiego poznania.
Dzieła Goethego i Byrona pokazują również, że romantyzm nie jest jedynie epoką emocji, lecz także głębokiej refleksji filozoficznej. Ukazują dramat jednostki uwikłanej w sprzeczności własnej natury oraz świata, który nie potrafi sprostać jej oczekiwaniom. Bohater romantyczny pozostaje samotny, rozdarty i niepogodzony, ale jednocześnie staje się symbolem ludzkiego dążenia do przekroczenia ograniczeń. To właśnie ta nieustanna walka z losem, światem i samym sobą sprawia, że romantyczne postaci do dziś pozostają aktualne i poruszające.