literatura

Literatura będąca przedmiotem sztuki

Dorobek artystyczny Juliusz Słowackiego

przez

TEMATYKA WCZESNEJ TWÓRCZOŚCI JULIUSZA SŁOWACKIEGO

Juliusz Słowacki był przedstawicielem drugiego, młodszego pokolenia polskich romantyków. W swojej twórczości wielokrotnie nawiązywał do powstania listopadowego oraz problemów politycznych i narodowych epoki. Jego debiut literacki nastąpił jeszcze przed wybuchem powstania. W początkowym okresie twórczości pisał przede wszystkim powieści poetyckie, które stanowiły dla niego rodzaj literackich ćwiczeń. Utwory te poruszały tematykę historyczną i często wykorzystywały motywy orientalne. Bohaterowie powieści poetyckich Słowackiego byli najczęściej ludźmi skrzywdzonymi, skonfliktowanymi ze światem i pragnącymi podkreślić własną indywidualność. Poeta tworzył również pierwsze tragedie historyczne. Dzieła tego okresu przesycone były smutkiem, rozpaczą oraz emocjami charakterystycznymi dla romantyzmu.

W tym czasie powstała także powieść poetycka „Lambro”. Jej akcja rozgrywa się podczas wojny grecko-tureckiej, podobnie jak w „Giaurze” Byrona. Tytułowy bohater postanawia zniszczyć turecką flotę, poświęcając własne życie oraz dobre imię. Rezygnuje z osobistego szczęścia, aby osiągnąć sukces militarny. Postawa Lambra wiąże się z ideą szlacheckiego rewolucjonizmu.

Wybuch powstania listopadowego Słowacki przyjął z ogromnym entuzjazmem. Wyrazem tych emocji stał się wiersz „Bogurodzica”. Utwór nawiązuje do średniowiecznej pieśni religijnej i miał spełniać podobną funkcję – pobudzać naród do walki. Poeta zwraca się z apelem do Litwinów i rosyjskich rewolucjonistów o pomoc dla Polaków oraz zachęca inne narody do przyłączenia się do powstania. Wiersz przepełniony jest wiarą i entuzjazmem, ma charakter odezwy patriotycznej i wyróżnia się dynamicznym stylem oraz wezwaniem do aktywności.

Po wybuchu powstania listopadowego Słowacki został skierowany do pracy administracyjnej, jednak zajęcie to nie dawało mu satysfakcji. Opuścił więc Polskę i wyjechał do Francji, gdzie znalazł się wśród emigracji popowstańczej. Początkowo mógł jeszcze wrócić do ojczyzny, jednak po wydaniu „Kordiana” w 1834 roku powrót stał się niemożliwy. Dramat ten był bowiem wyraźną oceną powstania listopadowego oraz jego przywódców.

„KORDIAN” – DRAMAT ROMANTYCZNY

Treść utworu

Akt I

Piętnastoletni Kordian zastanawia się nad sensem życia i nie potrafi odnaleźć celu swojego istnienia. Rozważa nawet samobójstwo, ponieważ nie umie określić własnych pragnień i czuje się zagubiony. Prosi Boga o wskazanie celu, któremu mógłby poświęcić życie. Bohater przeżywa wewnętrzny niepokój, rozdarcie i rozgorączkowanie. Widoczne są u niego typowe „choroby wieku”, takie jak poczucie bezsensu życia, nuda, pustka egzystencjalna oraz przekonanie o bezcelowości wszelkich działań.

Grzegorz opowiada mu trzy historie: bajkę o Janku, który osiągnął sukces dzięki odwadze i podjęciu ryzyka, opowieść o wojnach napoleońskich oraz historię Kazimierza. Początkowo Kordian fascynuje się tymi opowieściami, jednak jego poczucie samotności i pustki jeszcze bardziej się pogłębia. Jest pesymistą, negatywnie ocenia swoje życie i własną przyszłość. Czuje się bezradny i bierny wobec rzeczywistości. Dodatkowym źródłem cierpienia staje się nieszczęśliwa miłość do Laury, starszej od niego kobiety, która nie traktuje poważnie jego uczuć i drwi z młodzieńczego zakochania. Niedojrzałość emocjonalna bohatera pogłębia jego kryzys. Kordian postanawia popełnić samobójstwo, lecz ostatecznie tego nie robi.

Akt II

Drugi akt przedstawia proces dojrzewania bohatera. Kordian konfrontuje swoje młodzieńcze wyobrażenia i ideały z rzeczywistością podczas podróży po Europie.

W Anglii przekonuje się, że zaszczyty i tytuły można kupić za pieniądze, jednak nie gwarantują one szacunku innych ludzi. Uświadamia sobie siłę pieniądza i jego wpływ na świat.

We Włoszech spotyka Wiolettę. Dotychczas wierzył w romantyczną miłość opartą na duchowej więzi i trwałości uczuć. Z czasem odkrywa jednak, że uczucia również mogą być podporządkowane pieniądzom. To doświadczenie prowadzi do kolejnego rozczarowania.

Podczas audiencji u papieża Kordian dowiaduje się, że głowa Kościoła uważa Polskę za kraj szczęśliwy i nakazuje Polakom posłuszeństwo wobec cara. Papież nie interesuje się losem narodu polskiego i staje po stronie silniejszego. Potępia powstanie listopadowe oraz odmawia pobłogosławienia ziemi splamionej polską krwią. W bohaterze załamuje się wiara w autorytet religijny.

Na szczycie Mont Blanc Kordian wygłasza słynny monolog. Początkowo przeżywa rozczarowanie światem i ludźmi, następnie odczuwa zniechęcenie wobec rzeczywistości, aż w końcu odnajduje sens życia. Dochodzi do przekonania, że powinien poświęcić się dla ojczyzny i poprowadzić naród do walki z tyranią. Chce stać się bohaterem gotowym oddać życie za naród niczym legendarny Winkelried.

Akt III

W trzecim akcie ukazana zostaje narada spiskowców planujących zamach na cara. Kordian pragnie dokonać czynu, który miałby symboliczne znaczenie dla narodu, jednak nie posiada konkretnego programu politycznego ani wizji przyszłości Polski. Sam podejmuje decyzję o zabiciu cara. W chwili próby zaczyna się jednak wahać. Nie znajduje wystarczającego uzasadnienia moralnego i politycznego dla planowanej zbrodni. Ostatecznie zostaje pokonany przez własny strach i wyobraźnię. Zostaje schwytany, oskarżony i skazany na śmierć, choć zakończenie dramatu pozostawia kwestię jego ułaskawienia nierozstrzygniętą.

Portret psychologiczny Kordiana

Kordian jest bohaterem dynamicznym, który przechodzi wyraźną przemianę wewnętrzną. Słowacki krytycznie przedstawia jego niedojrzałość, sugerując, że podobni ludzie uczestniczyli w walce o wolność Polski.

Kordian posiada cechy typowego bohatera romantycznego:

– jest samotny
– buntuje się przeciwko światu i pragnie go zmienić
– przeżywa nieszczęśliwą miłość
– wyróżnia się indywidualizmem i tajemniczością
– ma skłonność do desperackich działań
– kieruje się uczuciami bardziej niż rozumem
– odczuwa odpowiedzialność za los świata
– jest postacią dynamiczną
– pozostaje bohaterem tragicznym
– przeżywa wewnętrzne rozdarcie między pragnieniem działania a moralnymi wątpliwościami

Wymowa polityczna dramatu

W „Kordianie” Słowacki dokonuje rozrachunku z powstaniem listopadowym. W trzecim akcie krytykuje przede wszystkim warstwy rządzące oraz przywódców powstania. Postać Prezesa, wzorowana na Julianie Ursynie Niemcewiczu, symbolizuje ludzi obawiających się zdecydowanego działania i hamujących zapał spiskowców.

Prezes przedstawia argumenty przeciwko zamachowi na cara:

– królobójstwo jest sprzeczne z polską tradycją
– istnieje obawa przed reakcją innych państw i konsekwencjami politycznymi
– religia zabrania popełniania zbrodni
– honor rycerski nie pozwala złamać przysięgi wierności wobec monarchy
– walka prowadzona podstępem jest niegodna

Zdaniem Słowackiego przyczyną klęski powstania była także nadmierna ostrożność dowódców, nieudolność sejmu oraz nieskuteczność kadry oficerskiej. Kordian jako przedstawiciel szlacheckiego rewolucjonizmu również okazuje się politycznie niedojrzały.

O jego niedojrzałości świadczą:

– działanie w samotności, bez poparcia innych
– przekonanie, że zabicie cara rozwiąże problemy narodu
– brak realistycznej oceny sytuacji politycznej
– naiwna wiara w siłę jednostki
– brak konkretnego programu politycznego
– kierowanie się emocjami zamiast rozsądkiem
– skłonność do desperacji
– podatność na argumenty Prezesa
– słaba psychika

Słowacki sugeruje również, że sama idea szlacheckiego rewolucjonizmu była błędna i nierealna. W scenie domu wariatów ukazuje ją wręcz jako rodzaj szaleństwa.

Winkelriedyzm

Słowacki przeciwstawił mesjanizmowi własną koncepcję – winkelriedyzm. Zakładała ona, że Polska powinna aktywnie walczyć z zaborcą i skupić na sobie jego uwagę, umożliwiając innym narodom zwycięstwo. Koncepcja ta narodziła się symbolicznie podczas monologu Kordiana na Mont Blanc. Jednak również ona okazuje się nieskuteczna, ponieważ opiera się na działaniu jednostek, a nie całego narodu.

Polemika z Mickiewiczem

Adam Mickiewicz już za życia był uznawany za najwybitniejszego poetę narodowego, podczas gdy twórczość Słowackiego długo pozostawała niedoceniona. Powodowało to poczucie niesprawiedliwości i prowadziło do sporów światopoglądowych między poetami.

Słowacki polemizował z Mickiewiczem przede wszystkim w kwestii roli poezji.

Pierwsza osoba w prologu, utożsamiana z Mickiewiczem, uważa, że poezja powinna łagodzić cierpienie i dawać narodowi ukojenie. Taka wizja poezji wiąże się z mesjanizmem oraz postrzeganiem poety jako proroka.

Druga osoba, utożsamiana z Lelewelem, odrzuca bierność. Poezja ma być bronią i pobudzać do walki narodowowyzwoleńczej.

Trzecia osoba, reprezentująca poglądy Słowackiego, opowiada się za poezją jednoczącą naród, odwołującą się do tradycji ludowej i podtrzymującą ducha narodowego.

Słowacki krytykował również mesjanizm Mickiewicza, przeciwstawiając mu winkelriedyzm. Zarzucał poecie zbytnią bierność polityczną oraz przekonanie o szczególnej misji cierpiącego narodu.

Walory artystyczne „Kordiana”

„Kordian” jest typowym dramatem romantycznym. Świadczą o tym:

– zerwanie z zasadą trzech jedności
– synkretyzm rodzajowy
– obecność rozbudowanych partii lirycznych
– występowanie fantastyki i elementów ludowych
– indywidualizacja języka bohaterów
– obecność bohatera romantycznego

„BALLADYNA” JAKO GRA Z KONWENCJAMI LITERACKIMI

Baśniowy i ludowy charakter dramatu

W „Balladynie” pojawiają się liczne elementy fantastyczne. Bohaterowie są chrześcijanami, choć akcja rozgrywa się w czasach głębokiego średniowiecza. Obyczaje przypominają kulturę sarmacką. Obok świata realnego istnieje świat irracjonalny, który wpływa na losy ludzi. W dramacie występują fantastyczne postacie oraz wydarzenia niezgodne z logiką życiową.

Ludowy charakter utworu widoczny jest między innymi w imieniu głównej bohaterki, obecności wierzeń ludowych oraz stylizacji językowej zawierającej archaizmy i elementy gwarowe.

Słowacki demitologizuje także romantyczne wyobrażenia o miłości i naturze. W dramacie nie ma idealnej miłości opartej na duchowym porozumieniu. Wieś również nie przypomina arkadyjskiej krainy szczęścia, lecz staje się miejscem zbrodni i okrucieństwa. Ludzie nie są przedstawieni jako istoty zawsze dobre, szczere i patriotyczne.

Nawiązania do twórczości Szekspira

W „Balladynie” widoczne są liczne inspiracje dramatami Szekspira:

– motyw zbrodni
– żądza władzy
– podobieństwo niektórych scen
– atmosfera grozy i tajemnicy
– obecność duchów i zjawisk nadprzyrodzonych
– kontrasty między bohaterami
– tragizm wynikający z ludzkich czynów, a nie z działania fatum

„BENIOWSKI” JAKO POEMAT DYGRESYJNY

W poemacie pojawia się wiele dygresji dotyczących polityki, miłości, poezji oraz samego Mickiewicza.

Dygresje polityczne

Słowacki krytycznie ocenia działalność emigracji oraz brak kontaktu emigrantów z narodem. Zarzuca emigracyjnemu sejmowi nieskuteczność i uważa go za formę uspokajania sumienia arystokracji, która opuściła kraj. Jednocześnie wierzy, że przyszłe pokolenia staną się prawdziwymi bojownikami o wolność.

Dygresje o miłości

Poeta poświęca część utworu Ludwice Śniadeckiej. Wspomnienie ukochanej wywołuje w nim nostalgię, smutek i poczucie samotności. Wierzy, że ich uczucie przetrwa mimo rozłąki, co stanowi nawiązanie do romantycznej koncepcji miłości.

Dygresje o poezji

Słowacki przedstawia własny program poetycki. Uważa, że forma utworu powinna służyć treści i podkreślać jej znaczenie. Poezja ma wynikać z wewnętrznego natchnienia oraz duchowej potrzeby twórcy. Poeta z dumą mówi o własnej twórczości i porównuje się do Jana Kochanowskiego, którego uważa za mistrza.

Dygresje o Mickiewiczu

Słowacki podkreśla, że pozostawał w cieniu Mickiewicza i boleśnie odczuwał brak uznania. Krytykuje mesjanizm oraz polityczne poglądy autora „Dziadów”. Nie zgadza się z jego przekonaniem o możliwości odrodzenia Polski przy pomocy Rosji. Mimo sporów uznaje jednak wielkość Mickiewicza i oddaje mu hołd jako wybitnemu poecie.

WIELOWĄTKOWOŚĆ „GROBU AGAMEMNONA”

Wiersz można podzielić na dwie części. W pierwszej poeta opisuje własne przeżycia związane z pobytem przy grobie Agamemnona. Prosi o natchnienie i odczuwa własną małość wobec wielkości antycznych bohaterów oraz Homera.

W drugiej części Słowacki dokonuje ostrej krytyki polskiego społeczeństwa, zwłaszcza szlachty, którą obarcza odpowiedzialnością za klęskę powstania listopadowego. Krytykuje „czerep rubaszny”, pod którym ukryta jest „anielska dusza narodu”. Według poety konserwatyzm szlachty hamował rozwój demokratycznych i postępowych sił społecznych.

Zdaniem Słowackiego Polacy:

– zbyt mocno skupiają się na pieniądzach
– powinni zmienić system wartości
– potrzebują odważnego przywódcy
– muszą nauczyć się poświęcenia
– są osłabiani przez bierność szlachty

Poeta nawołuje do odrodzenia narodowego, przezwyciężenia egoizmu i zjednoczenia społeczeństwa. Przypomina, że Polska z dawnego „pawia i papugi narodów” stała się krajem zniewolonym. Wzywa rodaków do walki z zaborcą oraz ostrzega, że bez wolności dla całego społeczeństwa sytuacja się nie zmieni.

SŁOWACKI JAKO POETA LIRYCZNY

„Smutno mi, Boże”

Hymn powstał podczas podróży poety na Wschód. Podmiot liryczny opisuje swoje uczucia w czasie rejsu do Aleksandrii. Zachwyca się pięknem natury, lecz jednocześnie odczuwa smutek, samotność, tęsknotę i poczucie własnej kruchości.

Uczucia te wyrażają różne obrazy:

– lecące bociany symbolizujące Polskę
– modlitwa dziecka, które prawdopodobnie nigdy nie wróci do ojczyzny
– wizja grobu poza krajem
– obraz matki opuszczającej dziecko

Monolog skierowany do Boga nie ma charakteru buntu. Jest raczej wyznaniem człowieka wrażliwego, poszukującego zrozumienia i duchowego wsparcia.

„Rozłączenie”

Wiersz ukazuje emocje związane z rozłąką dwojga ludzi. Symbolicznym łącznikiem między nimi staje się biały gołąb. Podmiot liryczny idealizuje ukochaną i wyobraża sobie jej zachowanie mimo dzielącej ich odległości. Góry symbolizują przeszkody nie do pokonania. Utwór przepełniony jest tęsknotą, miłością i smutkiem.

„Uspokojenie”

W utworze podmiot liryczny uspokaja ludzi obawiających się rewolucji. Przedstawia ją jako gwałtowną siłę niszczącą dawny porządek, ale jednocześnie konieczną do rozwoju świata. Wizja rewolucji ma charakter apokaliptyczny – pojawiają się obrazy śmierci, chaosu i zagłady. Po okresie zniszczenia ma jednak nadejść odrodzenie lepszego świata. Utwór wyraża historiozoficzną koncepcję Słowackiego, zgodnie z którą postęp dokonuje się poprzez zniszczenie starej formy.

„Testament mój”

Wiersz ma formę poetyckiego testamentu, w którym poeta żegna się ze światem, podsumowuje własne życie oraz przekazuje potomnym swoje przesłanie. Zwraca się zarówno do współczesnych romantyków, jak i przyszłych pokoleń czytelników.

Podmiot liryczny podkreśla swoją więź z narodem, mówiąc: „żyłem z wami, cierpiałem i płakałem z wami”. Odczuwa smutek związany z rozstaniem z przyjaciółmi oraz świadomością, że nie pozostawi potomka, który mógłby kontynuować jego dzieło. Prosi jednak, aby pamięć o nim i jego miłości do ojczyzny została zachowana. Mimo poczucia osamotnienia wierzy, że przyszłe pokolenia docenią jego twórczość. Wiersz zawiera również apel do rodaków, aby byli gotowi poświęcić się dla wolności ojczyzny.

FILOZOFIA GENEZYJSKA

W utworze „Genesis z ducha” Słowacki przedstawił własną filozofię genezyjską. Według niej wszystko, co istnieje, posiada duchową istotę, natomiast materia jest jedynie efektem działania ducha. Świat materialny jest nietrwały i przemijający. Duch nieustannie się rozwija i doskonali, a rozwój ten wymaga niszczenia starych form materialnych. Dlatego postęp dokonuje się poprzez walkę i zniszczenie dotychczasowego porządku. Rewolucja również stanowi element tego procesu, ponieważ prowadzi do powstania nowej, doskonalszej formy istnienia.

Wielkie dzieła literatury światowej nie są na ogół optymistyczne

przez

„Wielkie dzieła literatury światowej nie są na ogół optymistyczne (…) Ale nie odbierają nadziei.”

Julian Przyboś

Skomentuj to twierdzenie, odwołując się do wybranych utworów.

Literatura od najdawniejszych czasów podejmowała próbę ukazywania skomplikowanych problemów człowieka, jego tragedii, zagrożeń i słabości. Trudno więc uznać ją za całkowicie optymistyczną, zwłaszcza wtedy, gdy przedstawiała bezradność jednostki wobec praw rządzących światem. Mimo to niemal każde wielkie dzieło literatury pozostawia człowiekowi choć odrobinę nadziei i pozwala wierzyć, że dobro ostatecznie zwycięża, a szlachetne postępowanie zostaje wynagrodzone. Właśnie z tej perspektywy można analizować najwybitniejsze utwory literackie – stają się one optymistyczne wtedy, gdy dobro okazuje się silniejsze od zła.

Optymistyczne przesłanie można odnaleźć nawet w mrocznej biblijnej historii o Kainie i Ablu, która ukazuje odwieczną walkę dobra ze złem. Kain, będący symbolem zawiści, zazdrości i chciwości, zabija swojego brata Abla, ponieważ Bóg przyjął jego ofiarę, a odrzucił dar Kaina. Zbrodniarz nie uniknął jednak kary. Bóg skazał go na życie wiecznego tułacza i wygnańca, mówiąc: „Tułaczem będziesz i zbiegiem na ziemi, a żadna ziemia nie będzie urodzajna dla ciebie”. Kara wymierzona Kainowi pokazuje, że zło nie pozostaje bez konsekwencji. Człowiek, który dopuścił się zbrodni, został pozbawiony poczucia bezpieczeństwa i możliwości spokojnego życia, dlatego opowieść ta prowadzi do przekonania, że dobro ostatecznie zwycięża.

Aby patrzeć na świat z nadzieją, trzeba wierzyć, że dobro zostanie nagrodzone. Taką właśnie postacią był biblijny Noe – człowiek sprawiedliwy, uczciwy i bogobojny, gotowy pomagać innym. Kiedy Bóg postanowił zesłać potop, aby ukarać ludzi za ich grzechy i nieprawości, tylko Noe został ocalony. Na polecenie Boga zbudował arkę, dzięki której wraz z rodziną przetrwał katastrofę. Historia Noego jest dowodem na to, że uczciwość i wierność zasadom zostają wynagrodzone.

W literaturze starożytnej podobne przesłanie odnajdujemy w „Antygonie” Sofoklesa, jednym z najwybitniejszych dramatów antycznych. Tytułowa bohaterka popada w konflikt z prawem państwowym oraz królem Kreonem, który zakazał pochówku jej brata. Antygona, kierując się prawem boskim i własnym sumieniem, łamie zakaz i zostaje skazana na śmierć. Choć wydaje się, że zwycięża bezwzględny władca, Kreon ponosi dotkliwą karę – traci syna Hajmona, narzeczonego Antygony, oraz żonę Eurydykę. Sama Antygona wypowiada słynne słowa: „Współkochać przyszłam, nie współnienawidzić”. To właśnie one stanowią najważniejszą naukę płynącą z dramatu. Antygona ginie, ale pozostaje symbolem miłości, odwagi i wierności wartościom. Sofokles nie odbiera czytelnikowi nadziei, ponieważ wyraźnie opowiada się po stronie bohaterki, a nie okrutnego Kreona.

Również literatura polska dostarcza przykładów dzieł, które mimo tragicznej tematyki niosą optymistyczne przesłanie. „Treny” Jana Kochanowskiego są wyrazem ogromnej rozpaczy ojca po śmierci ukochanej córki Urszulki. Śmierć dziecka powoduje kryzys światopoglądowy poety i prowadzi do zwątpienia w sens cnoty oraz pobożności. W trenie X Kochanowski pisze:

„Fraszka cnota! – powiedział Brutus porażony.
Fraszka, kto się przypatrzy, fraszka z każdej strony!
Kogo kiedy pobożność jego ratowała?
Kogo dobroć przypadku złego uchowała?
Nieznajomy wróg jakiś miesza ludzkie rzeczy
Nie mając ani dobrych, ani złych na pieczy”.

Poeta zauważa, że cierpienie dotyka także ludzi dobrych i uczciwych, dlatego zaczyna wątpić w sens dotychczasowych wartości. Nie oznacza to jednak całkowitej utraty nadziei. W trenie XIX Kochanowski odnajduje ukojenie i wraca do humanistycznej postawy pogodzenia się z losem. Nawiązuje do maksymy Cycerona „humana humane ferenda”, czyli „ludzkie sprawy należy po ludzku znosić”. Człowiek powinien z godnością przyjmować zarówno radości, jak i cierpienia, które niesie życie.

W literaturze renesansowej pojawiają się także utwory zawierające konkretne wskazówki, jak osiągnąć szczęście i pogodę ducha. Do takich dzieł należy pieśń Jana Kochanowskiego „Serce roście”. Poeta przekonuje, że prawdziwą radość życia może osiągnąć tylko ten człowiek, który żyje zgodnie z własnym sumieniem. Nie potrzebuje on zabaw, muzyki ani wina, ponieważ brak wyrzutów sumienia daje mu wewnętrzny spokój i poczucie szczęścia.

Kolejnym przykładem utworu ukazującego walkę dobra ze złem jest „Makbet” Williama Szekspira – dramat o niszczącej sile ambicji i żądzy władzy. Lady Makbet nakłania męża do zabicia króla Dunkana, aby zdobyć tron szkocki. Sama traktuje zbrodnię w sposób chłodny i wyrachowany, nie licząc się z zasadami moralnymi. Makbet, choć dopuszcza się morderstwa, nie potrafi całkowicie zagłuszyć wyrzutów sumienia. Z czasem staje się okrutnym tyranem, zatraca swoje człowieczeństwo i pogrąża się w kolejnych zbrodniach. Obserwując losy bohaterów, można stracić wiarę w człowieka, jednak Szekspir pozostawia czytelnikowi nadzieję. Zarówno Makbet, jak i jego żona nie są w stanie żyć z ciężarem popełnionych czynów. Makbeta dręczą straszliwe wizje, natomiast Lady Makbet popada w obłęd i umiera. Dramat pokazuje więc, że człowiek z natury nie jest stworzony do czynienia zła i nie potrafi bezkarnie żyć ze świadomością własnych zbrodni.

Polscy romantycy tworzyli w wyjątkowo trudnym okresie niewoli narodowej. Polska znajdowała się pod zaborami, wielu patriotów ginęło lub było zsyłanych na Syberię, a emigranci tęsknili za ojczyzną, do której nie mogli wrócić. Sytuacja polityczna silnie wpłynęła na charakter polskiego romantyzmu. Bohaterowie romantyczni walczyli o wolność kraju, poświęcali własne życie i często ponosili klęskę. Mimo tragicznych doświadczeń romantycy nie tracili nadziei na odzyskanie niepodległości i starali się przekazać tę wiarę narodowi.

Szczególnie widoczne jest to w twórczości Adama Mickiewicza, który rozwinął ideę mesjanizmu. Wywodziła się ona z judaistycznego przekonania o nadejściu Mesjasza mającego wyzwolić naród izraelski z niewoli. W „Dziadach” ksiądz Piotr przewiduje przyjście niezwykłego wybawiciela narodu. O tajemniczym bohaterze mówi:

„Z matki obcej, krew jego dawne bohatery,
A imię jego czterdzieści i cztery”.

Idea mesjanizmu dawała Polakom nadzieję, że cierpienie narodu nie będzie daremne i że w przyszłości odzyska on wolność.

Mimo pesymistycznego zakończenia „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego dramat również nie pozbawia narodu nadziei. Goście weselni zgromadzeni przed domem Gospodarza, uzbrojeni w kosy, szable i strzelby, pozostają bierni i niezdolni do działania. Czekają na sygnał do walki, lecz złoty róg – symbol narodowego zrywu – został zgubiony przez Jaśka, który schylił się po czapkę z pawimi piórami. Oznacza to, że sprawy błahe okazały się dla niego ważniejsze niż dobro ojczyzny. Sytuację tę komentuje Chochoł słowami:

„Miałeś, chamie, złoty róg,
Miałeś, chamie, czapkę z piór:
Czapkę wicher niesie,
Róg huka po lesie,
Ostał ci się jeno sznur”.

Wyspiański krytykuje w ten sposób narodowe wady, ale jednocześnie sugeruje, że skoro Polacy dostrzegą własne błędy, będą mogli je w przyszłości naprawić. Dlatego nawet ten dramat pozostawia odbiorcy cień nadziei.

Na próżno Jasiek, przypominając sobie o wielkiej narodowej misji, woła dramatycznie: „Chyćcie koni, chyćcie broni!”. Zebrani pozostają jednak jak zaczarowani, poruszając się w rytm usypiającej muzyki Chochoła i tańcząc symboliczny chocholi taniec marazmu oraz narodowej niemocy. Jaką więc nadzieję pozostawił współczesnym sobie odbiorcom Stanisław Wyspiański? Sam Chochoł jest przecież jedynie słomianą osłoną, którą okrywa się na zimę krzew róży. Gdy nadejdzie wiosna, spod tej słomy wyrosną nowe pędy. Podobnie również stan duchowego uśpienia polskiego społeczeństwa nie może trwać wiecznie. Pojawią się nowe siły zdolne poprowadzić naród do walki, a kiedyś ponownie zabrzmi symboliczny złoty róg.

Twórczość Josepha Conrada podejmuje trudną problematykę moralną. Autor często ukazuje samotną walkę człowieka z żywiołem, losem lub bezwzględnym otoczeniem. Bohaterowie jego utworów stają przed skomplikowanymi wyborami moralnymi i muszą podejmować decyzje zgodne z wyznawanym systemem wartości. Najważniejszymi zasadami są dla nich odpowiedzialność, honor oraz wierność obowiązkom. Takim bohaterem jest również lord Jim, główna postać jednej z najsłynniejszych powieści Conrada. Mimo szlachetności ponosi on jednak klęskę i staje się bohaterem tragicznym. Świat przedstawiony w utworze okazuje się bowiem miejscem, w którym realizacja jednych ideałów wymaga często poświęcenia innych równie ważnych wartości.

Należy jednak dostrzec w tej tragicznej wizji świata także pewien promień nadziei. Lord Jim nie był człowiekiem bez winy. Za popełnione błędy zapłacił osobistą tragedią. Największą jego winą była ucieczka z tonącego statku „Patna” i pozostawienie pasażerów własnemu losowi. Nie ma znaczenia fakt, że inni oficerowie postąpili podobnie. Jim do końca życia zmaga się z wyrzutami sumienia i świadomością, że zdradził własne ideały. Później popełnia kolejny błąd, obdarzając zaufaniem Browna i narażając mieszkańców Patusanu na niebezpieczeństwo. Jeśli więc śmierć Jima uznamy za karę za jego błędy, możemy zachować wiarę w istnienie ładu moralnego oraz sprawiedliwości.

Optymistyczna wiara w dobro człowieka jest stale obecna także w twórczości Stefana Żeromskiego. Pisarz podejmował ważne problemy moralne i patriotyczne, stając się autorytetem swojej epoki. Kreował bohaterów niemal nieskazitelnych moralnie, wiernych wyznawanym ideałom i gotowych poświęcić się dla innych. Takie postacie miały być dla społeczeństwa wzorem do naśladowania. Dzięki temu Żeromski jawi się jako pisarz wierzący w człowieka i w możliwość zwycięstwa dobra.

Jednym z takich bohaterów jest Tomasz Judym. Funkcjonuje on w środowisku konserwatywnym, ale nie potrafi pozostać obojętny wobec cierpienia i niesprawiedliwości. Wierzy, że człowiek ma obowiązek walczyć ze złem oraz pomagać potrzebującym. Podobnie jak sam Żeromski, Judym nie godzi się na bierność wobec ludzkiej krzywdy. Trafnie oddają to słowa Leopolda Staffa poświęcone pisarzowi:

„Toczył obłędnym rozpaczy spojrzeniem,
Spalał się sercem, jak wieczna pochodnia
I dookoła patrzył z przerażeniem
Na małość, nędzę, brud i podłość co dnia”.

Wiele nadziei dotyczącej ludzkiego losu odnajdujemy także w twórczości Ernesta Hemingwaya. Bohaterowie jego utworów reprezentują model człowieka silnego, odważnego i wiernego swoim zasadom. Są lojalni wobec innych i potrafią z godnością znosić cierpienie oraz przeciwności losu. Sam pisarz twierdził, że „człowieka można zniszczyć, ale nie pokonać”. Słowa te doskonale oddają przesłanie noweli „Stary człowiek i morze”. Santiago przez wiele dni samotnie walczy z ogromnym marlinem, a następnie z rekinami, które niszczą jego zdobycz. Choć wraca bez ryby, nie traci wiary ani godności. Nadal zachowuje wewnętrzną siłę, a jego oczy świecą nadzieją i miłością do życia.

Podobną postawę reprezentuje Robert Jordan, bohater powieści „Komu bije dzwon”. Jest amerykańskim ochotnikiem walczącym po stronie republikanów podczas wojny domowej w Hiszpanii. Bezinteresownie wykonuje powierzone zadanie i oddaje życie w obronie wyznawanych ideałów. Utwór niesie optymistyczne przesłanie o solidarności wszystkich ludzi. Wyraża je motto zaczerpnięte z utworu Johna Donne’a:

„Śmierć każdego człowieka umniejsza mnie, albowiem jestem zespolony z ludzkością. Przeto nigdy nie pytaj, komu bije dzwon. Bije on tobie”.

Jednym z najbardziej optymistycznych dzieł literatury współczesnej pozostaje również nagrodzona literacką Nagrodą Nobla „Dżuma” Alberta Camusa. Optymizm tej powieści wynika z przekonania autora, że ludzie są z natury bardziej dobrzy niż źli, trzeba im jedynie stworzyć możliwość ujawnienia dobra. Bohaterowie utworu nie mówią wiele o swoim bohaterstwie, lecz każdego dnia narażają własne życie, walcząc z epidemią.

Szczególnie godną podziwu postacią jest Józef Grand – skromny urzędnik, człowiek cichy, ale pełen godności. Kierując się poczuciem obowiązku wobec innych, zgłasza się do brygad sanitarnych. Podobnie postępuje dziennikarz Raymond Rambert. Początkowo za wszelką cenę pragnie opuścić zadżumione miasto, aby wrócić do ukochanej kobiety. Ostatecznie jednak pozostaje w Oranie, ponieważ uświadamia sobie, że cierpienie innych ludzi jest także jego problemem.

Wiarę w dobro człowieka umacnia również postać Jeana Tarrou, syna prokuratora generalnego. Już w młodości rozpoczął własną walkę ze złem, kiedy zrozumiał okrucieństwo świata reprezentowanego przez jego ojca. Opuścił dom i przez całe życie opowiadał się po stronie sprawiedliwości oraz moralności. Nie potrafił biernie przyglądać się tragedii mieszkańców Oranu i dlatego aktywnie włączył się do walki z epidemią.

Najważniejszą postacią powieści pozostaje jednak doktor Rieux. Nie godzi się on na ludzkie cierpienie i niestrudzenie pomaga wszystkim potrzebującym, mimo ogromnego zmęczenia. Walka z zarazą staje się dla niego moralnym obowiązkiem i sensem życia. Camus poprzez postać doktora Rieux ostrzega ludzkość przed różnymi odmianami „dżumy”, czyli wszelkiego zła obecnego w świecie. Jednocześnie wyraża przekonanie, że człowiek zawsze jest zdolny podjąć walkę przeciwko złu. W tym właśnie przejawia się optymizm autora.

Literatura światowa od wieków koncentruje się na człowieku, jego problemach, konfliktach i dramatycznych doświadczeniach. Często przedstawia pesymistyczną wizję świata, jednak największe dzieła literackie nie pozostawiają odbiorcy w całkowitej rozpaczy. Ukazują bowiem, że mimo cierpienia, słabości i upadków człowiek nadal może wierzyć w zwycięstwo dobra nad złem, prawdy nad kłamstwem oraz w istnienie trwałych wartości moralnych.

Krzysztof Kochański „Kabała” z tomu „Zabójca czarownic”

przez

Utwór „Kabała”, stanowiący niezwykle istotny element zbioru pod tytułem „Zabójca czarownic” autorstwa Krzysztofa Kochańskiego, to dzieło, które pod płaszczykiem klasycznej, dynamicznej fantastyki naukowej przemyca fundamentalne pytania o naturę ludzkiego losu, granice wolnej woli oraz przerażające konsekwencje nieograniczonej władzy kapitału. Kochański konstruuje opowieść gęstą od znaczeń, w której zimna, bezwzględna przestrzeń kosmiczna staje się tłem dla intymnego, wręcz klaustrofobicznego dramatu jednostki wrzuconej w tryby machiny, nad którą nie ma żadnej kontroli. Autor udowadnia tym samym, że literatura gatunkowa potrafi być doskonałym narzędziem do eksploracji najciemniejszych zakamarków ludzkiej natury i społecznych patologii, tworząc hybrydę space opery, thrillera psychologicznego i filozoficznego traktatu o determinizmie.

Świat przedstawiony w „Kabali” od pierwszych zdań uderza w czytelnika aurą osaczenia. Główny bohater, dwudziestoletni Arch Benet, wychodzi z więzienia, w którym niesłusznie odsiadywał wyrok za rzekome zbrodnie swojego ojca. Zamiast jednak upragnionej wolności, trafia w sam środek kolejnej, znacznie bardziej wyrafinowanej niewoli. Jego nowym dysponentem staje się ekscentryczny miliarder, początkowo przedstawiający się jako Colins, a w późniejszej fazie opowiadania zdemaskowany jako von Rottern. Kochański zarysowuje potęgę tego antagonisty w sposób niezwykle subtelny, a zarazem przerażający. Magnat nie musi epatować brutalnością wprost; jego władza objawia się w całkowitym ignorowaniu ludzkiej podmiotowości. Odbiera on swoim pracownikom i służbie ich prawdziwe nazwiska, nakazując wszystkim tytułować się mianem „Colins”. Ten na pozór drobny kaprys jest w rzeczywistości aktem symbolicznego wymazania tożsamości. Jednostka w świecie wielkich pieniędzy staje się bezwolnym pionkiem, narzędziem pozbawionym własnego „ja”.

Doskonałą metaforą sytuacji, w jakiej znajduje się Arch, jest scena, w której bohater obserwuje wielkiego żółwia pływającego w luksusowym basenie wewnątrz rezydencji miliardera. Zwierzę to, choć ma do dyspozycji czystą wodę i regularne pożywienie, pozostaje więźniem szklanych ścian. Arch szybko uświadamia sobie, że jego własne położenie jest identyczne. Został przeniesiony z celi o surowych murach do luksusowej rezydencji, ale jego swoboda jest całkowitą iluzją. To spostrzeżenie stanowi fundament późniejszych działań bohatera, który uczy się, że otaczająca go rzeczywistość jest konstruktem narzuconym przez silniejszych, a prawdziwe wyzwolenie będzie wymagało od niego złamania narzuconych reguł gry. Potęga von Rotterna nie kończy się zresztą w murach jego posiadłości. Autor ukazuje dystopijną wizję przyszłości, w której oficjalne rządy i wojsko – takie jak Ziemskie Siły Zbrojne – są bezsilne wobec potęgi prywatnego kapitału. Fakt, że von Rottern potrafi za pomocą dwustu trzydziestu anonimowych przelewów opłacić całą flotę wojskową i wykorzystać elitarny niszczyciel „Eliza” do realizacji prywatnej wendetty, dobitnie świadczy o tym, że sprawiedliwość i prawo zostały w tym uniwersum całkowicie sprywatyzowane.

Najbardziej szokującym, a zarazem najodważniejszym literacko zabiegiem w „Kabali” jest bez wątpienia motyw radykalnej i przeprowadzonej bez zgody bohatera zmiany płci. Aby umożliwić Archowi infiltrację niszczyciela „Eliza”, na którym służą wyłącznie kobiety, von Rottern poddaje go skomplikowanej operacji medycznej. Arch zasypia jako młody mężczyzna, a budzi się w ciele pięknej dziewczyny, łudząco podobnej do Enis – nałożnicy miliardera. Przebudzenie Archa w nowym, obcym ciele jest opisane z klinicznym, uderzającym chłodem, który potęguje grozę tej sytuacji.

Motyw ten wykracza daleko poza typowe dla fantastyki naukowej operowanie nowinkami technologicznymi, zbliżając się do gatunku body horroru. Kochański zmusza czytelnika do konfrontacji z aktem najwyższego uprzedmiotowienia. Von Rottern nie tylko zmusza Archa do zostania płatnym mordercą, ale kradnie mu jego własną biologię i płeć. Ciało ludzkie zostaje tu sprowadzone do roli operacyjnego kamuflażu, swoistego wojskowego munduru, który pracodawca może dowolnie skroić na miarę swoich intryg. Dla młodego, niedoświadczonego życiowo Archa, który w więzieniu stracił szansę na naturalne poznawanie intymności, obudzenie się w ciele kobiety jest wstrząsem o niewyobrażalnej skali. Jest to dowód na to, jak bardzo krucha jest nasza fizyczna tożsamość w obliczu zaawansowanej technologii pozbawionej etycznych hamulców. Jednocześnie to właśnie ta brutalna ingerencja staje się paradoksalnie kluczem do ostatecznego ocalenia bohatera, o czym świadczy genialnie przemyślany finał opowiadania.

Największym osiągnięciem Kochańskiego w recenzowanym utworze jest brawurowe, niemal bezszwowe połączenie twardej space opery z wątkami parapsychologicznymi i wróżbiarskimi. Tytułowa kabała nie jest jedynie rekwizytem, lecz stanowi centralną oś filozoficzną i fabularną tekstu. Ojciec głównego bohatera, elitarny płatny zabójca Bert Benet, był jednocześnie mistrzem w odczytywaniu przyszłości z kart. Z niezwykłą precyzją wywróżył on dokładną datę swojej własnej śmierci na krześle elektrycznym. Fakt, że Benet nie potrafił, a może wcale nie próbował zmienić tego wyroku, wprowadza do opowiadania paraliżujący nastrój fatalizmu.

Magnat von Rottern uważa się za człowieka racjonalnego, potężnego gracza, który rozdaje karty w kosmicznej polityce, a jednocześnie głęboko wierzy w determinizm płynący z kabały Berta Beneta. Miliarder opiera cały swój zbrodniczy plan na jednej konkretnej przepowiedni ojca Archa, która głosiła, że jego wnuk będzie w przyszłości wielkim człowiekiem. Von Rottern kalkuluje z matematyczną, acz pozbawioną empatii precyzją: skoro wnuk Berta ma być wielkim człowiekiem, to znaczy, że syn Berta – Arch – musi przeżyć przynajmniej do momentu, w którym spłodzi potomka. Czyniąc z Archa kobietę i izolując go na statku pełnym kobiet, miliarder jest przekonany, że zablokował możliwość spełnienia się proroctwa na czas trwania misji. Wierzy, że stworzył idealnego, chronionego przez sam los zabójcę, który nie może zginąć, dopóki nie wykona zadania i nie zostanie z powrotem zamieniony w mężczyznę. To właśnie w tym miejscu ujawnia się niewiarygodna arogancja kapitału – von Rottern sądzi, że za pomocą technologii może uwięzić i kontrolować samo przeznaczenie.

Konstrukcja psychologiczna bohaterów w „Kabali” opiera się na ciągłych starciach i dynamice zmian, a centralnym punktem tej ewolucji jest postać samego Archa Beneta, uwięzionego w ciele Nancy Horn. Proces dojrzewania tej postaci jest niezwykle fascynujący. Arch zaczyna jako zagubiony, naiwny młodzieniec, miotany przez siły znacznie potężniejsze od niego. Jednak miesiące spędzone na wojskowym niszczycielu w ciele kobiety zmuszają go do błyskawicznej adaptacji. Z ofiary powoli przekształca się w chłodnego stratega. W decydującym momencie nie ulega panice, lecz dokonuje trzeźwej, racjonalnej oceny sytuacji, wykazując się instynktem przetrwania, którego von Rottern całkowicie w nim nie docenił.

Na drugim biegunie znajduje się pułkownik Saimon Thalis, cel zlecenia Archa. Kochański znakomicie gra oczekiwaniami czytelnika wobec tej postaci. Z relacji mediów Thalis jawi się jako potwór, pirat i bezwzględny dezerter. Kiedy jednak spotykamy go na kartach opowiadania, ukazuje się on jako zmęczony, uciekający człowiek, który wciąż hołduje twardemu oficerskiemu kodeksowi honorowemu. Wymierzenie sprawiedliwości swojemu zdradzieckiemu podwładnemu dowodzi jego bezwzględności, ale i swoistej prawości. To człowiek, z którym można dobić targu i na którym można polegać, co czyni go w oczach Archa idealnym partnerem do ucieczki.

Wokół tej dwójki krążą postacie drugoplanowe, które stanowią znakomite tło dla głównego konfliktu. Kapitan Sylwia Tresor uosabia wierność procedurom i ślepą lojalność wobec systemu, która ostatecznie na nic się nie zdaje, gdy do głosu dochodzą brudne intrygi i ogromne pieniądze. Z kolei Enis, ślepo oddana służąca von Rotterna, symbolizuje całkowite podporządkowanie władzy. Jej wiara w niezłomność i wszechmoc swojego pana ostatecznie doprowadza ją do klęski, gdy zostaje przechytrzona przez pozornie słabszą Nancy.

Prawdziwy kunszt literacki Kochańskiego ujawnia się w zamknięciu opowiadania, które rozbraja czytelnika swoją przewrotną logiką. Scena uwięzienia w odciętym włazami awaryjnymi członie dowodzenia niszczyciela „Eliza” to fenomenalne studium napięcia, przypominające najlepsze klasyczne thrillery rozgrywające się w zamkniętych pomieszczeniach. Nancy Horn musi w ułamku sekundy zadecydować o swoim losie.

To właśnie w tym momencie bohater(ka) uświadamia sobie największą słabość planu von Rotterna i ostatecznie obala jego demiurgiczne zapędy. Miliarder opierał się na wróżbie, zapominając, że karty wskazują jedynie prawdopodobieństwo i ogólny zarys przyszłości, a nie jej dosłowną mechanikę. Obietnica powrotu do męskiego ciała jawi się Nancy jako naiwne kłamstwo – dlaczego potężny człowiek miałby zadawać sobie trud odwracania kosztownej procedury medycznej na kimś, kto jest jedynie jednorazowym narzędziem zbrodni? Zamiast błagać o łaskę lub wracać do roli uległego pionka, Arch w pełni akceptuje swoją nową tożsamość jako Nancy.

Rewelacyjna wolta fabularna polega na tym, że Nancy decyduje się sama wypełnić kabałę ojca, ale na własnych warunkach. Skoro ma przetrwać, a w jej rodzinie ma pojawić się „wielki człowiek”, musi po prostu zajść w ciążę. Patrząc na przystojnego, charyzmatycznego pułkownika Thalisa, Nancy dostrzega w nim idealnego ojca dla tego przepowiedzianego dziecka. Przezwycięża własne uprzedmiotowienie poprzez przejęcie kontroli nad ciałem, które zostało jej siłą narzucone. Akt zniewolenia – uczynienie z niej kobiety – staje się tym samym kluczem do jej definitywnego wyzwolenia i zniszczenia misternie uknutej intrygi von Rotterna.

Opowiadanie „Kabała” to zwarta, perfekcyjnie skonstruowana perła polskiej fantastyki. Krzysztof Kochański nie stracił ani jednego słowa, tworząc opowieść, która w równym stopniu dostarcza emocji rodem z dynamicznych filmów akcji, co skłania do głębokich refleksji. Jest to brutalna lekcja na temat natury władzy, granic ludzkiej wytrzymałości oraz elastyczności samej tożsamości. Niezwykły finał przypomina, że nawet w świecie całkowicie opanowanym przez pieniądz, inwigilację i pozornie nieuchronne przeznaczenie, jednostka zachowuje zdolność do interpretacji własnego losu. Arch Benet przestał istnieć, by narodziła się w pełni świadoma, wyzwolona Nancy Horn, dowodząc, że w starciu technologii z mistycyzmem najważniejszą kartą zawsze pozostaje niczym nieskrępowana, ludzka wola przetrwania.

Polskie radio zrobiło adaptację tego słuchowiska w cyklu Teatrzyk Zielone Oko – https://sluchowiska.pl/krzysztof-kochanski-kabala/

Twórczość Antona Czechowa

przez

Anton Czechow tworzył na przełomie XIX i XX wieku, w okresie, w którym literatura realistyczna osiągnęła jedną ze swoich najdojrzalszych form, a jednocześnie zaczynały się już ujawniać pierwsze symptomy przemian prowadzących ku modernizmowi. Jego twórczość wyrasta z tradycji realizmu, ale nie ogranicza się do prostego odwzorowania rzeczywistości. Czechow interesuje się przede wszystkim człowiekiem w jego codzienności, w drobnych gestach, w sytuacjach pozornie nieistotnych, które jednak ujawniają głębokie mechanizmy psychologiczne i społeczne. W jego utworach nie ma klasycznych bohaterów heroicznych ani wyraźnych punktów kulminacyjnych w sensie tradycyjnej dramaturgii. Zamiast tego pojawia się świat pełen napięć ukrytych, niedopowiedzeń i ironii, w którym tragizm przenika się z komizmem.

Cechą charakterystyczną jego prozy jest szczególny typ humoru, który nie wynika z sytuacji komicznych wprost, lecz z postaw bohaterów, ich mentalności oraz sprzeczności pomiędzy tym, co myślą, a tym, jak się zachowują. Komizm Czechowa ma często wymiar gorzki i ironiczny, ponieważ odsłania słabość człowieka uwikłanego w system społeczny i własne lęki. Równocześnie obecny jest tragizm, ale nie ten spektakularny, lecz codzienny, wynikający z monotonii życia, braku porozumienia między ludźmi oraz ich podporządkowania strukturom władzy. Pisarz w sposób subtelny, lecz bardzo wyrazisty, demaskuje mechanizmy funkcjonowania społeczeństwa carskiej Rosji, w którym hierarchia społeczna, konformizm i strach odgrywają kluczową rolę.

Jednym z najbardziej znanych opowiadań Czechowa jest Kameleon. Utwór ten przedstawia pozornie błahą sytuację, która jednak staje się pretekstem do ukazania głębokiej krytyki społecznej. Główną postacią jest policjant Oczumiełow, który reaguje na incydent związany z ugryzieniem przez psa. Wraz z nim pojawiają się inne postacie, w tym tłum oraz poszkodowany człowiek, jednak to właśnie Oczumiełow jest centrum wydarzeń i symbolem systemu władzy.

Oczumiełow sprawuje władzę nad drobną społecznością, a jego zachowanie wobec innych ludzi jest pełne arogancji i poczucia wyższości. W stosunku do zwykłych obywateli jest brutalny, opryskliwy i pewny swojej pozycji, natomiast wobec przełożonych, szczególnie generała, staje się przesadnie uległy i pełen lęku. Ta zmienność postawy bohatera ujawnia jego całkowite podporządkowanie hierarchii społecznej oraz brak jakichkolwiek stałych zasad moralnych.

Najbardziej charakterystycznym elementem opowiadania jest zmieniający się stosunek Oczumiełowa do psa, który staje się symbolem całej sytuacji społecznej. Gdy istnieje przypuszczenie, że pies należy do osoby wysoko postawionej, Oczumiełow uznaje go za niewinnego i szlachetnego. Natomiast gdy pojawia się sugestia, że może być to zwierzę bezpańskie, jego opinia natychmiast się zmienia i pies zostaje uznany za niebezpieczny i godny potępienia. Ta chwiejność poglądów nie wynika z logiki ani faktów, lecz z obawy przed konsekwencjami oraz chęci dostosowania się do sytuacji.

Czechow w ten sposób ukazuje społeczeństwo oparte na strachu i zależnościach, w którym prawda nie ma znaczenia, jeśli stoi w sprzeczności z interesem osób posiadających władzę. Ludzie niższych warstw społecznych są zmuszeni do uległości i pochlebstw, natomiast przedstawiciele aparatu władzy nie dążą do sprawiedliwości, lecz do uniknięcia odpowiedzialności i utrzymania swojej pozycji. Oczumiełow staje się symbolem takiego właśnie systemu – człowieka pozbawionego własnego kręgosłupa moralnego, który zmienia swoje poglądy w zależności od tego, co jest dla niego bezpieczne.

Istotne znaczenie ma również symbolika nazwiska bohatera, które można interpretować jako sugerujące jego ograniczenie intelektualne i moralne. Oczumiełow przypomina kameleona, który zmienia barwy w zależności od otoczenia. W podobny sposób zmienia on swoje opinie i oceny, dostosowując je do aktualnej sytuacji społecznej. Ta metafora podkreśla uniwersalny wymiar opowiadania, które nie ogranicza się jedynie do realiów carskiej Rosji, ale odnosi się do mechanizmów władzy obecnych w wielu społeczeństwach.

Drugim ważnym utworem Czechowa jest Człowiek w futerale, które ma bardziej ponury i refleksyjny charakter. W przeciwieństwie do „Kameleona” komizm zostaje tu znacznie ograniczony, a na pierwszy plan wysuwa się atmosfera lęku, izolacji i psychicznego zniewolenia. Główny bohater, Bielikow, jest człowiekiem zamkniętym w sobie, który żyje w ciągłym strachu przed światem zewnętrznym.

Bielikow dąży do stworzenia wokół siebie swoistego „futra”, które ma go chronić przed rzeczywistością. Nie chodzi tu jedynie o dosłowne zabezpieczenia, takie jak przesadne przestrzeganie przepisów czy unikanie ryzyka, ale o głęboko zakorzenioną potrzebę izolacji od życia. Bohater obawia się wszystkiego, co nowe, nieznane lub niezgodne z obowiązującymi regułami. Jego życie staje się podporządkowane lękowi, który stopniowo przejmuje nad nim pełną kontrolę.

Jednocześnie Bielikow pełni w swoim środowisku funkcję nieformalnego strażnika porządku. Jego obsesja na punkcie przepisów i regulaminów sprawia, że inni ludzie zaczynają się go obawiać i dostosowywać swoje zachowania do jego oczekiwań. W ten sposób sam staje się narzędziem opresji, mimo że sam również jest ofiarą własnego lęku. Jego postawa powoduje, że atmosfera w gimnazjum i całym środowisku staje się ciężka i pełna napięcia.

Przeciwieństwem Bielikowa są postacie takie jak Kowalenko i jego siostra Waria, którzy reprezentują naturalność, spontaniczność i radość życia. Ich swobodne zachowanie oraz brak nadmiernego przywiązania do formalnych zasad budzi w Bielikowie niepokój, a nawet agresję. W jego oczach stanowią zagrożenie dla porządku, który sam sobie narzucił. Konflikt ten pokazuje zderzenie dwóch różnych postaw wobec życia: otwartości i lęku.

Po śmierci Bielikowa mieszkańcy odczuwają chwilową ulgę, jednak szybko okazuje się, że jego postawa nie była jedynie indywidualną cechą, lecz produktem całego systemu społecznego. Ludzie, którzy wcześniej odczuwali jego presję, sami zaczynają przejmować jego sposób myślenia i zachowania. Czechow sugeruje w ten sposób, że źródłem zniewolenia nie jest tylko jednostka, ale struktura społeczna, która sprzyja lękowi, konformizmowi i braku samodzielności.

Twórczość Czechowa, zarówno w „Kameleonie”, jak i „Człowieku w futerale”, stanowi głęboką analizę mechanizmów społecznych i psychologicznych. Pisarz pokazuje świat, w którym człowiek jest uwikłany w system zależności, a jego wolność jest ograniczona nie tylko przez władzę, ale także przez własne lęki i słabości. Dzięki subtelnej ironii i realizmowi psychologicznemu Czechow tworzy obraz rzeczywistości, który pozostaje aktualny również współcześnie, skłaniając do refleksji nad naturą ludzkiego zachowania i strukturami społecznymi.

Powojenna twórczość Czesława Miłosza

przez

Czesław Miłosz należy do najwybitniejszych twórców literatury polskiej XX wieku. Jego powojenna twórczość stanowi próbę zrozumienia doświadczeń wojennych, dramatów historii oraz zagrożeń wynikających z rozwoju systemów totalitarnych. Poezja Miłosza łączy refleksję filozoficzną z analizą współczesnej rzeczywistości, a jednocześnie podejmuje najważniejsze pytania dotyczące ludzkiego życia, moralności, przemijania i odpowiedzialności człowieka za własne czyny.

Pierwszym ważnym powojennym tomem poetyckim Miłosza było „Ocalenie”. Znalazły się w nim zarówno utwory napisane podczas wojny, jak i wcześniejsze wiersze, które stanowiły świadectwo dramatycznych doświadczeń okupacji oraz solidarności poety z losem narodu polskiego. Sam tytuł tomu ma znaczenie symboliczne. Miłosz wyjaśniał w przedmowie, że prawdziwa poezja powinna przynosić człowiekowi poznanie i moralne oczyszczenie. Według poety literatura nie może być jedynie ozdobą życia ani narzędziem propagandy służącej „urzędowym kłamstwom”. Jej zadaniem jest odkrywanie prawdy o człowieku i świecie.

Twórczość Czesława Miłosza w epoce wojennej
Twórczość Czesława Miłosza w epoce wojennej

W utworach zawartych w tomie „Ocalenie” bardzo często dochodzi do zderzenia dwóch odmiennych światów. Z jednej strony poeta przypomina dawną rzeczywistość pełną spokoju i beztroski, z drugiej pokazuje wojenne cierpienie, poniżenie oraz tragedię narodu żyjącego pod okupacją. Taki kontrast widoczny jest między innymi w wierszach „Powrót”, „Postój zimowy” oraz „Walc”. Miłosz ukazuje w nich, jak wojna zniszczyła dawny porządek świata i odebrała ludziom poczucie bezpieczeństwa.

Szczególne miejsce w twórczości poety zajmuje obraz wojennej Warszawy oraz tragedii Żydów zamkniętych w getcie. Utwory takie jak „Miasto”, „Przedmieście”, „Pożegnanie 1945”, „Biedny chrześcijanin patrzy na getto” oraz „Campo di Fiori” stanowią hołd dla ofiar wojny i ludzi walczących o godność w nieludzkich warunkach. W „Campo di Fiori” Miłosz zestawia tragedię powstania w getcie warszawskim z historycznym obrazem spalenia Giordana Bruna na rzymskim placu Campo di Fiori. Poeta zwraca uwagę na obojętność tłumu wobec cierpienia innych ludzi. Pokazuje, że nawet w obliczu tragedii życie toczy się dalej, a wielu ludzi pozostaje niewrażliwych na cudzy ból.

W tomie „Ocalenie” pojawia się również ważny problem roli poety i poezji w świecie ogarniętym wojną. Miłosz ukazuje dramat artysty, który marzy o tworzeniu „czystej sztuki”, ale zostaje zmuszony do podejmowania tematów związanych z historią i cierpieniem zbiorowości. Poeta odczuwa konflikt między potrzebą tworzenia literatury pięknej a obowiązkiem świadczenia o tragedii własnej epoki. Szczególnie ważne miejsce zajmują tu cykle „Świat: poema naiwne” oraz „Głosy biednych ludzi”. W pierwszym z nich rzeczywistość oglądana jest oczami dziecka, które z prostotą i zdumieniem odkrywa świat. Natomiast „Głosy biednych ludzi” przedstawiają doświadczenia zwykłych ludzi uwikłanych w dramat historii.

Kolejnym ważnym etapem twórczości Miłosza był okres emigracyjny. W tomie „Światło dzienne” znalazły się między innymi takie utwory jak „Dziecię Europy”, „Który skrzywdziłeś człowieka prostego” oraz poemat „Traktat moralny”. Utwory te stanowią próbę analizy sytuacji politycznej i moralnej świata po II wojnie światowej.

„Traktat moralny” ma charakter ironiczny i miejscami żartobliwy, jednak jego przesłanie jest niezwykle poważne. Miłosz dokonuje w nim diagnozy współczesnej rzeczywistości oraz ostrzega przed zagrożeniem totalitaryzmem. Poeta pokazuje świat, w którym ideologie próbują podporządkować sobie człowieka i ograniczyć jego wolność. W utworze pojawia się refleksja nad kondycją intelektualistów oraz odpowiedzialnością ludzi kultury wobec historii.

Wraz z „Traktatem moralnym”, późniejszym „Traktatem poetyckim” oraz wierszami z lat sześćdziesiątych ostatecznie ukształtowała się charakterystyczna poetyka Miłosza. Twórczość poety łączy liryczną obrazowość i bogactwo wizji z refleksją filozoficzną oraz klasycznym ładem kompozycyjnym. Jednocześnie ton powagi często przełamywany jest ironią i dystansem. Miłosz stara się syntetyzować własne doświadczenia życiowe z doświadczeniami całej epoki historycznej. Interesują go zarówno aktualne problemy polityczne, jak i odwieczne pytania dotyczące sensu ludzkiego istnienia.

W swojej poezji Miłosz podejmuje rozważania o przemijaniu, okrucieństwie historii oraz kruchości ludzkiego życia. Zastanawia się nad miejscem człowieka w świecie oraz nad niemożnością pełnego opisania indywidualnego doświadczenia za pomocą ogólnych pojęć i ideologii. Poeta podkreśla niepowtarzalność każdego ludzkiego życia oraz wyjątkowość każdej chwili istnienia.

Ważnym elementem powojennej twórczości Miłosza jest również analiza systemów politycznych prowadzących do zniewolenia jednostki. Poeta obserwował mechanizmy działania totalitaryzmów zarówno nazistowskich, jak i komunistycznych. Jego refleksje mają jednak charakter uniwersalny. Miłosz uważał, że każda ideologia, która próbuje budować szczęście społeczne kosztem wolności jednostki, prowadzi do moralnego i duchowego zniewolenia człowieka.

Wyrazem takich poglądów jest wiersz „Który skrzywdziłeś człowieka prostego”. Utwór stanowi ostrzeżenie skierowane do ludzi sprawujących władzę i wykorzystujących społeczeństwo dla własnych celów. Poeta przypomina, że krzywda wyrządzona zwykłemu człowiekowi nie pozostaje bez konsekwencji moralnych. Wiersz ma charakter uniwersalny i odnosi się do wszystkich systemów politycznych opartych na przemocy, manipulacji i pogardzie wobec jednostki.

Powojenna twórczość Czesława Miłosza jest próbą zrozumienia doświadczeń XX wieku oraz odpowiedzią na pytania dotyczące dobra, zła, historii i ludzkiej odpowiedzialności. Poeta ukazywał dramat człowieka żyjącego w świecie totalitaryzmów, wojny i moralnego chaosu, ale jednocześnie poszukiwał wartości, które mogłyby ocalić człowieczeństwo. Dzięki połączeniu refleksji filozoficznej, historycznej i moralnej twórczość Miłosza stała się jednym z najważniejszych osiągnięć literatury współczesnej.

Twórczość Marka Hłaski

przez

Marek Hłasko jest jedną z najbardziej legendarnych postaci polskiej literatury powojennej. Już za życia stał się symbolem buntownika, człowieka niepogodzonego z rzeczywistością i samotnika poszukującego własnego miejsca w świecie. Jego twórczość była prawdziwą rewolucją w polskiej prozie lat pięćdziesiątych, ponieważ ukazywała świat całkowicie odmienny od oficjalnego obrazu rzeczywistości kreowanego przez propagandę socjalistyczną. Hłasko nie przedstawiał szczęśliwego społeczeństwa budującego nowy ustrój, lecz ludzi zagubionych, rozczarowanych, nieszczęśliwych i pozbawionych nadziei. Tragiczny charakter miało również życie samego pisarza. Po emigracji przez wiele lat tęsknił za krajem, a jego śmierć w hotelu w niemieckim Wiesbaden do dziś budzi wiele wątpliwości i spekulacji.

Największą popularność przyniosły Hłasce jego pierwsze opowiadania, między innymi „Pierwszy krok w chmurach”, „Pętla”, „Śliczna dziewczyna”, „Następny do raju” oraz „Ósmy dzień tygodnia”. Utwory te ukazują brutalną rzeczywistość powojennej Polski, rozpad wartości moralnych, samotność człowieka oraz niemożność osiągnięcia szczęścia.

Jednym z najbardziej znanych opowiadań Hłaski jest „Pierwszy krok w chmurach”. Utwór opowiada o dwojgu młodych ludzi, którzy darzą się prawdziwym uczuciem i marzą o chwili miłosnego zbliżenia. Tytułowy „pierwszy krok w chmurach” symbolizuje dla nich wejście w świat miłości, szczęścia i duchowej bliskości. Bohaterowie długo przygotowują się do tej chwili, oczekują jej i jednocześnie odczuwają niepokój. Ich marzenie zostaje jednak brutalnie zniszczone przez grupę prymitywnych, pijanych mężczyzn. Ludzie ci, znudzeni własnym życiem i pozbawieni wrażliwości, zaczynają szydzić z zakochanych oraz przeszkadzać im w spotkaniu. To, co miało być piękne i wyjątkowe, zostaje sprowadzone do poziomu brutalnej codzienności. Hłasko pokazuje w ten sposób świat, w którym dobro, delikatność i uczucia nie mają szans przetrwać w zetknięciu z agresją oraz moralnym upadkiem społeczeństwa.

Twórczość Marka Hłaski
Twórczość Marka Hłaski

Podobny obraz rzeczywistości odnajdujemy w opowiadaniu „Śliczna dziewczyna”. Konstrukcja utworu opiera się na wyraźnym kontraście między pozorami a prawdą o bohaterach. Początkowo czytelnik widzi piękny obraz młodej pary siedzącej na ławce w parku. Dziewczyna wydaje się niezwykle atrakcyjna i wzbudza zachwyt przechodniów. Z zewnątrz para wygląda na zakochanych i szczęśliwych ludzi. Dopiero rozmowa bohaterów ujawnia prawdziwy obraz ich relacji. Dziewczyna żąda pieniędzy na usunięcie ciąży, natomiast chłopak nie chce uznać dziecka za swoje, ponieważ kobieta miała wcześniej wielu partnerów. Zamiast miłości pojawia się wzajemna nienawiść, brutalność i wulgarność. Hłasko pokazuje w ten sposób rozpad więzi międzyludzkich oraz fałsz ukryty pod pozorami piękna i normalności.

Szczególnie pesymistyczny charakter ma opowiadanie „Pętla”. Bohaterem utworu jest Kuba – człowiek uzależniony od alkoholu, który próbuje rozpocząć nowe życie. Pomaga mu w tym ukochana kobieta, Krystyna. Bohater postanawia zerwać z nałogiem i umawia się z nią na wizytę w poradni przeciwalkoholowej. Cały dzień staje się jednak dla niego prawdziwą walką z własną słabością. Telefony od znajomych, którzy gratulują mu decyzji o leczeniu, paradoksalnie jeszcze bardziej przypominają mu o alkoholizmie. Kuba stopniowo traci wiarę w siebie, opuszcza mieszkanie i zaczyna błąkać się po knajpach oraz spelunach. Nie potrafi przeciwstawić się nałogowi ani odnaleźć sensu życia. Ostatecznie popełnia samobójstwo, wieszając się przed przyjściem Krystyny. Śmierć staje się dla niego jedyną możliwością ucieczki zarówno od uzależnienia, jak i od świata pełnego cierpienia i samotności.

Bardzo ważnym utworem w twórczości Hłaski jest również „Ósmy dzień tygodnia”. Akcja opowiadania rozgrywa się w powojennej Warszawie ukazanej w wyjątkowo ponury sposób. Miasto pełne jest brudnych ulic, obskurnych kamienic, ciasnych mieszkań oraz ludzi żyjących w poczuciu beznadziei. W takiej rzeczywistości rozwija się uczucie Agnieszki i Grzegorza. Bohaterowie kochają się, lecz nie mają własnego miejsca, w którym mogliby być razem. Brak mieszkania uniemożliwia im stworzenie normalnego związku i poczucie bezpieczeństwa. W końcu Agnieszka decyduje się na przypadkowy romans z dziennikarzem. Podobnie wyglądają losy innych bohaterów utworu – są to ludzie zagubieni, pozbawieni perspektyw i niezdolni do odnalezienia szczęścia. Hłasko przedstawia pokolenie młodych ludzi żyjących w chaosie moralnym i emocjonalnym.

Twórczość Marka Hłaski była wyjątkowa na tle literatury powojennej, ponieważ ukazywała rzeczywistość bez upiększeń. Pisarz odrzucał propagandowy obraz socjalistycznego państwa jako miejsca szczęśliwego życia i społecznego postępu. W jego utworach dominują rozczarowanie, samotność, bieda, przemoc oraz kryzys wartości. Bohaterowie Hłaski często marzą o miłości, szczęściu i lepszym życiu, lecz ich pragnienia zostają brutalnie zniszczone przez rzeczywistość.

Charakterystyczną cechą twórczości Hłaski jest również sposób kreowania bohaterów. Są to najczęściej ludzie młodzi, zbuntowani, wrażliwi, ale jednocześnie zagubieni i niezdolni do odnalezienia swojego miejsca w świecie. Pisarz pokazuje ich dramat psychiczny, poczucie osamotnienia oraz niemożność realizacji marzeń. W wielu utworach pojawia się motyw człowieka przegranego, który nie potrafi odnaleźć sensu życia i ulega własnym słabościom.

Język utworów Hłaski jest prosty, dynamiczny i bardzo realistyczny. Pisarz często posługiwał się potocznym słownictwem, krótkimi dialogami oraz brutalnymi scenami, aby jeszcze mocniej podkreślić autentyczność przedstawianego świata. Dzięki temu jego proza wywarła ogromny wpływ na rozwój polskiej literatury współczesnej.

Twórczość Marka Hłaski stanowi obraz pokolenia rozczarowanego powojenną rzeczywistością. Autor ukazywał świat pozbawiony ideałów, w którym człowiek często przegrywa walkę o miłość, godność i szczęście. Mimo pesymistycznego charakteru jego utwory do dziś pozostają ważnym świadectwem epoki oraz jednym z najważniejszych osiągnięć polskiej literatury XX wieku.

Twórczość Jana Kasprowicza

przez

Jan Kasprowicz urodził się w 1860 roku w biednej rodzinie chłopskiej. Jego pochodzenie oraz osobiste doświadczenia wywarły ogromny wpływ na twórczość poetycką, szczególnie na pierwszy etap jego działalności literackiej. Kasprowicz należał do najwybitniejszych twórców okresu Młodej Polski, a jego dorobek literacki ukazuje wyraźną ewolucję światopoglądową i artystyczną – od poezji realistycznej i społecznie zaangażowanej, przez symbolizm oraz katastrofizm, aż po franciszkańską afirmację świata i natury.

Pierwszy okres twórczości Kasprowicza przypada na lata dziewięćdziesiąte XIX wieku. Poezję tego czasu cechował przede wszystkim społeczny radykalizm oraz zainteresowanie problematyką chłopską. Poeta doskonale znał życie polskiej wsi, ponieważ sam pochodził ze środowiska chłopskiego. W swoich utworach ukazywał biedę, nędzę oraz ciężkie warunki życia mieszkańców wsi. Jednym z przykładów takiej twórczości jest wiersz „W chałupie”. Utwór ma charakter narracyjny i przedstawia realistyczny obraz chłopskiej egzystencji. Autor opisuje wnętrze ubogiej chaty: stłuczoną szybę zatkaną szmatami, garnki pokryte sadzą czy zniszczone sprzęty. Jednocześnie zestawia te elementy z urodą kobiet – czarnymi włosami matki, pięknymi oczami oraz czerwonymi wargami córki marzącej o miłości. Ten kontrast pomiędzy biedą a ludzkim pięknem poeta określa mianem „smutnego dysonansu nędzy”.

Twórczość Jana Kasprowicza
Twórczość Jana Kasprowicza

Szczególnie ważnym dziełem pierwszego okresu twórczości Kasprowicza jest cykl czterdziestu sonetów zatytułowany „Z chałupy”. Utwory te stanowią poetycki obraz życia polskiej wsi końca XIX wieku. Sonet pierwszy można traktować jako wprowadzenie do całego cyklu. Początkowe strofy zawierają realistyczny opis biednej, smutnej i zaniedbanej wsi, w której dominują ubóstwo, cierpienie oraz śmierć. W końcowych wersach poeta ujawnia własny emocjonalny związek z losem chłopów i stawia dramatyczne pytanie o to, czy nadejdzie kiedyś czas, który położy kres ich cierpieniom.

Cykl „Z chałupy” przedstawia trudne losy mieszkańców wsi, którzy nieustannie zmagają się z biedą, głodem i ciężką pracą. Dopóki starcza im sił, są w stanie utrzymać siebie i rodzinę, jednak starość lub choroba prowadzą najczęściej do tragedii. Ludzie ci tracą dach nad głową, popadają w skrajną nędzę, a ich życie kończy się śmiercią z wycieńczenia lub choroby. Kasprowicz pokazuje również dramat chłopów szukających pracy w mieście oraz pracujących w bardzo ciężkich i niebezpiecznych warunkach.

Szczególne miejsce w twórczości poety zajmuje problem losu wiejskich dzieci. Kasprowicz ukazuje młodych ludzi, którzy mimo ogromnych trudności próbują zdobywać wykształcenie i wyrwać się z biedy. Tragiczny obraz takiego losu odnajdujemy w sonecie XXXIX. Bohater utworu marzył o zdobyciu wiedzy, jednak wieloletnia nauka, głód i nędza doprowadziły go do choroby i przedwczesnej śmierci. Poeta pokazuje w ten sposób, jak niesprawiedliwe stosunki społeczne prowadziły do marnowania talentów ludzi pochodzących z ubogich środowisk.

W sonetach Kasprowicza pojawia się także krytyka społeczeństwa oraz warstw uprzywilejowanych. Sonet XXXVI jest oskarżeniem obojętności ludzi bogatych wobec cierpienia chłopów. Poeta zwraca uwagę na brak pomocy dla ludzi zdolnych i pracowitych, którzy z powodu biedy nie mają szans na rozwój. Krytyce poddany zostaje również kler. W sonecie XXXV Kasprowicz ukazuje niechętny stosunek duchowieństwa do wykształconych chłopów oraz obawę przed ich społecznym awansem.

Pod koniec XIX wieku w twórczości Kasprowicza następuje wyraźny przełom. Poeta odchodzi od realizmu i naturalizmu, a jego utwory zaczynają reprezentować cechy symbolizmu oraz impresjonizmu. Kasprowicz przestaje koncentrować się wyłącznie na problematyce społecznej, a coraz większą rolę odgrywają w jego poezji refleksje filozoficzne, nastroje dekadenckie oraz symboliczne obrazy przyrody.

Przykładem nowego etapu twórczości jest utwór „Krzak dzikiej róży w ciemnych smreczynach”. Wiersz ten stanowi impresjonistyczny obraz tatrzańskiego krajobrazu. Poeta maluje przyrodę za pomocą bogatej kolorystyki i subtelnych opisów światła oraz dźwięków. Na tle piękna natury rozgrywa się jednak symboliczny dramat. Tytułowy krzak dzikiej róży tuli się do skały i lęka się burzy, natomiast obok niego znajduje się próchniejąca limba. Oba elementy mają znaczenie symboliczne. Krzak róży symbolizuje młodość, piękno i życie, natomiast stara limba przypomina o przemijaniu, starości i śmierci. Utwór wyraża więc refleksję nad kruchością ludzkiego istnienia oraz nieuchronnością przemijania.

Do najważniejszych dzieł symbolicznych Kasprowicza należą „Hymny”. Poeta napisał ich osiem, a szczególne znaczenie mają „Dies irae” oraz „Święty Boże”. Utwory te są przepełnione pesymizmem i katastroficzną wizją świata. W hymnie „Święty Boże” pojawia się motyw „samotnego grobu”, do którego zmierza cały świat – ludzie, przyroda oraz cywilizacja. Życie jawi się jako pasmo cierpień i lęku. Człowiek czuje się osaczony przez zło i nie znajduje pomocy nawet w Bogu, który pozostaje obojętny wobec ludzkiego cierpienia. W tej sytuacji triumf odnosi szatan. Mimo to poeta wierzy, że jedynym ratunkiem dla człowieka może być właśnie Bóg, którego obojętność należy przełamać modlitwą i cierpieniem.

Jeszcze bardziej katastroficzny charakter ma hymn „Dies irae”, przedstawiający wizję końca świata i Sądu Ostatecznego. Kasprowicz stawia w tym utworze pytania dotyczące sensu cierpienia oraz odpowiedzialności Boga za istnienie zła. Skoro Stwórca stworzył zarówno dobro, jak i zło, to czy człowiek powinien ponosić pełną odpowiedzialność za swoje winy? Poeta ukazuje świat pogrążony w chaosie i cierpieniu, który zmierza ku samozagładzie. Wobec milczenia Boga władzę nad światem przejmuje szatan.

W późniejszym okresie twórczości następuje jednak wyraźna zmiana światopoglądu poety. Kasprowicz stopniowo odchodzi od pesymizmu i katastroficznych wizji świata. Coraz większe znaczenie zyskują w jego utworach harmonia, spokój oraz akceptacja życia. Wyrazem tej przemiany jest „Hymn św. Franciszka z Asyżu”. Poeta odnajduje ukojenie w filozofii świętego Franciszka, który głosił miłość do świata, przyrody i drugiego człowieka. Według franciszkanizmu cierpienie i radość są naturalnymi elementami ludzkiego życia i wspólnie tworzą porządek świata. Hymn staje się więc pochwałą Boga, natury oraz istnienia. Nawet śmierć zostaje ukazana jako naturalny i konieczny etap ludzkiej egzystencji.

Z czasem w twórczości Kasprowicza coraz silniej zaznacza się franciszkanizm. Poeta odnajduje spokój w kontakcie z przyrodą oraz w prostym życiu ludzi związanych z naturą. Wpływ filozofii świętego Franciszka szczególnie widoczny jest w zbiorze „Księga ubogich”. Utwory zawarte w tym tomie ukazują kult codzienności, prostoty oraz naturalności. Poeta dostrzega piękno w zwyczajnym życiu i podkreśla wartość harmonii człowieka z przyrodą.

Twórczość Jana Kasprowicza ukazuje więc wyraźną ewolucję artystyczną i światopoglądową. Poeta rozpoczął swoją działalność od realistycznych utworów społecznych przedstawiających dramat chłopskiej egzystencji, następnie zwrócił się ku symbolizmowi, impresjonizmowi i katastroficznym wizjom świata, by ostatecznie odnaleźć ukojenie w filozofii franciszkańskiej. Dzięki różnorodności tematycznej i bogactwu środków artystycznych Kasprowicz stał się jednym z najwybitniejszych poetów epoki Młodej Polski.

Rola pisarza w okresie romantyzmu i pozytywizmu

przez

W różnych epokach literackich rola pisarza przedstawiała się odmiennie. Funkcja twórcy uzależniona była przede wszystkim od założeń epoki, dominujących nurtów filozoficznych oraz sytuacji historycznej, w której rozwijała się literatura. To właśnie dlatego stanowisko pisarza w romantyzmie znacząco różniło się od jego pozycji w pozytywizmie. Obie epoki wyznaczały jednak literaturze niezwykle ważne zadania związane z podtrzymaniem narodowej tożsamości w okresie niewoli.

W romantyzmie szczególne znaczenie zyskał kult wybitnej jednostki, a zwłaszcza poety-wieszcza. Romantyczny twórca był postrzegany jako człowiek obdarzony niezwykłym talentem, intuicją oraz zdolnością poznawania rzeczy niedostępnych zwykłym ludziom. Dzięki swojej wyobraźni, natchnieniu i wiedzy o sprawach tajemnych poeta stawał się duchowym przewodnikiem narodu, a nawet całej ludzkości. Romantycy przypisywali literaturze ogromną siłę oddziaływania. Uważali, że poezja może wpływać na świadomość społeczeństwa, budzić patriotyzm i podtrzymywać ducha narodowego. Literatura miała ocalić naród i stać się najważniejszym środkiem walki o wolność.

Rola pisarza w okresie romantyzmu i pozytywizmu
Rola pisarza w okresie romantyzmu i pozytywizmu

Takie przekonanie wyraźnie widoczne jest w „Konradzie Wallenrodzie” Adama Mickiewicza. Autor ukazuje tam literaturę jako wartość niezniszczalną, ponieważ „pieśń ujdzie cało”. Poezji nie można odebrać narodowi nawet wtedy, gdy zostanie pozbawiony państwowości. Po upadku powstania listopadowego literatura romantyczna rzeczywiście zaczęła pełnić funkcję przewodnika społeczeństwa. Organizowała świadomość narodową, kształtowała poglądy Polaków i reprezentowała sprawę polską wobec opinii międzynarodowej. Warunki historyczne sprawiły, że najwyższym postulatem polskiego romantyzmu stał się patriotyzm.

Mickiewicz stworzył bohaterów, którzy utożsamiali własny los z losem ojczyzny. Konrad Wallenrod oraz Gustaw-Konrad są postaciami przekonanymi, że jednostka powinna poświęcić własne szczęście dla dobra narodu. Słowa „ja i ojczyzna to jedno” doskonale oddają romantyczne rozumienie patriotyzmu. Bohater romantyczny nie potrafi odnaleźć szczęścia osobistego, gdy ojczyzna pozostaje zniewolona. Dlatego rezygnuje z życia prywatnego i podporządkowuje się obowiązkowi narodowemu. W polskim romantyzmie indywidualizm nie oznaczał więc jedynie konfliktu jednostki ze światem, lecz przede wszystkim gotowość do poświęcenia siebie dla sprawy narodowej.

W utworach romantycznych często pojawia się motyw duchowej przemiany bohatera. Początkowy kryzys wewnętrzny i poczucie nieprzystosowania zostają przezwyciężone dzięki odnalezieniu wyższego celu. Bohater romantyczny dojrzewa do walki o dobro wspólnoty narodowej. Taką przemianę przechodzą między innymi Alf, który staje się Konradem Wallenrodem, Gustaw przemieniający się w Konrada oraz Jacek Soplica przeobrażający się w księdza Robaka. Romantyzm stworzył więc model bohatera, który rezygnuje z osobistego szczęścia w imię patriotycznego obowiązku i staje się nowym, duchowo doskonalszym człowiekiem.

Kult wybitnej indywidualności był jednym z najważniejszych elementów romantycznego światopoglądu. Romantycy uważali konflikt między jednostką a społeczeństwem za zjawisko naturalne i nieuniknione. Człowiek wybitny, głębiej czujący i bardziej wrażliwy od innych, musiał buntować się przeciwko rzeczywistości i samotnie walczyć o swoje ideały. Jednostka taka mogła również występować w imieniu całego społeczeństwa i przejmować rolę jego przywódcy duchowego. Założenia te znalazły odbicie w literaturze romantycznej, której bohaterowie często pozostawali samotni, niezrozumiani i skazani na wewnętrzne cierpienie.

Romantycy byli przekonani o ścisłym związku życia poety z jego twórczością. Sądzili, że nie można właściwie zrozumieć dzieła bez znajomości przeżyć autora oraz realiów historycznych, w których tworzył. Biografia poety stawała się więc ważnym elementem interpretacji jego utworów. Jednocześnie sam poeta powinien kształtować własne życie według ideałów obecnych w literaturze. W rezultacie cechy romantycznego twórcy bardzo często przenoszono na bohaterów literackich.

Najpełniejszym wyrazem osobowości ludzkiej był według romantyków artysta. Uważano go za człowieka wyjątkowego, ponieważ łączył w sobie dwie najważniejsze wartości epoki – indywidualizm oraz wolność. Szczególną pozycję zajmował poeta, którego postrzegano jako duchowego przywódcę narodu obdarzonego niemal proroczym darem. O wyjątkowości poety decydował geniusz, rozumiany jako połączenie talentu, intuicji twórczej oraz zdolności oryginalnego postrzegania świata. Romantycy ogromną rolę przypisywali również natchnieniu, określanemu mianem entuzjazmu, oraz wyobraźni, zwanej imaginacją. To właśnie wyobraźnia pozwalała artyście tworzyć niezwykłe wizje, przedstawiać przeszłość i przyszłość oraz kreować światy wykraczające poza granice codziennej rzeczywistości.

Takie rozumienie roli poety sprawiało, że twórca znajdował się ponad światem przedstawionym w swoim dziele. To decydowało o kreacyjnym charakterze romantycznej literatury, obecności fantastyki oraz szczególnej pozycji autora wobec własnej twórczości. Artysta był predysponowany do pełnienia funkcji przywódcy narodu, a dążenie do zdobycia „rządu dusz” stało się jednym z głównych celów poetów romantycznych.

Najpełniej koncepcję poety-wieszcza ukształtował Adam Mickiewicz. Wieszcz miał sprawować duchową władzę nad społeczeństwem poprzez poezję, ale również poprzez aktywne uczestnictwo w życiu politycznym i narodowym. W romantyzmie ogromną wartość przypisywano czynowi patriotycznemu, który często utożsamiano z moralnym obowiązkiem. Patriotyzm zyskiwał niemal religijny wymiar. Mickiewicz swoją działalnością emigracyjną oraz pracą nad utworzeniem Legionu Rzymskiego realizował ideał poety zaangażowanego w sprawy narodowe. Maurycy Mochnacki uczestniczył w powstaniu listopadowym, natomiast Juliusz Słowacki i Zygmunt Krasiński przeżywali dramat związany z brakiem udziału w walce narodowowyzwoleńczej.

Krasiński próbował usprawiedliwić swoją postawę w „Psalmach przyszłości”, tłumacząc niechęć do powstania obawą przed rewolucją społeczną. Słowacki natomiast w „Kordianie” przedstawił działalność spiskową jako efekt słabości i rozdarcia wewnętrznego bohaterów. Mimo tych różnic romantyczni poeci starali się wskazywać narodowi drogi prowadzące do odzyskania wolności.

Jedną z takich dróg był mesjanizm obecny w twórczości Mickiewicza. Zakładał on, że dzieje Polski przypominają mękę Chrystusa, a cierpienie narodu polskiego ma charakter ofiary zbawczej dla innych narodów. Wyrazem tych przekonań jest „Widzenie księdza Piotra” w III części „Dziadów”. Polska została przedstawiona jako „Chrystus narodów”, którego cierpienie ma doprowadzić do moralnego odrodzenia Europy. W mesjanizmie pojawia się również wiara w rychłe zwycięstwo i przemianę świata, która nastąpi dzięki działaniu wielkiej jednostki lub wybranego narodu. Poglądy te Mickiewicz rozwinął między innymi w „Księgach narodu i pielgrzymstwa polskiego”.

Drugą drogą do odzyskania niepodległości była według romantyków walka zbrojna. Literatura okresu powstania listopadowego podkreślała konieczność czynnej walki przeciwko zaborcom. Powstanie miało stać się wydarzeniem, które wstrząśnie świadomością społeczną i zapobiegnie pogodzeniu się narodu z niewolą. Mickiewicz w „Salonie warszawskim” oraz w scenach balu u Senatora w III części „Dziadów” ukazał niebezpieczeństwo obojętności i moralnego upadku społeczeństwa żyjącego pod zaborami.

Poeci romantyczni przyczynili się również do demokratyzacji literatury. Stworzyli model literatury narodowej skierowanej do szerokiego grona odbiorców, dzięki czemu literatura stała się ważnym elementem życia społecznego i politycznego.

W okresie pozytywizmu nastąpiła zasadnicza zmiana w postrzeganiu roli pisarza. Po klęsce powstania styczniowego zrezygnowano z idei walki zbrojnej na rzecz pracy organicznej, pracy u podstaw oraz rozwoju nauki. Pisarz miał być przede wszystkim nauczycielem, wychowawcą i społecznikiem. Literatura przestała koncentrować się na bohaterach wyjątkowych, a zaczęła ukazywać codzienne życie zwykłych ludzi.

Pozytywiści propagowali kult wiedzy, nauki oraz racjonalnego myślenia. Wierzyli, że rozwój nauki może poprawić warunki życia społeczeństwa i przyczynić się do odbudowy narodu. Jednym z najważniejszych haseł epoki była praca u podstaw, czyli działalność mająca na celu edukację najniższych warstw społecznych, zwłaszcza chłopów. Przykład realizacji tych idei odnajdujemy w „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej, gdzie Andrzejowa Korczyńska i Marta Korczyńska uczą chłopów korzystania z żniwiarki, rozmawiają z Bohatyrowiczami o nawożeniu ziemi, pielęgnacji sadów i budowie młyna.

Pozytywiści podkreślali znaczenie codziennej, systematycznej pracy. W przeciwieństwie do romantyków nie idealizowali wielkich bohaterów i spektakularnych czynów. Cenili raczej „mrówczy” wysiłek ludzi, którzy swoją wytrwałą pracą tworzą podstawy przyszłego rozwoju społeczeństwa. Działalność wychowawcza pozytywistów miała przekonać ludzi, że właśnie małe, codzienne działania mogą przynieść największe korzyści narodowi.

Pisarze pozytywistyczni byli przekonani o wyższości działania zbiorowego nad indywidualnym. Starali się uświadomić każdej grupie społecznej jej znaczenie i zachęcić społeczeństwo do wspólnego działania. Literatura pozytywizmu była również wrażliwa na krzywdę społeczną. Twórcy zwracali uwagę na los biednych dzieci, zaniedbanie wsi oraz brak zainteresowania warstw uprzywilejowanych problemami ludzi najuboższych. Problemy te ukazywali między innymi Bolesław Prus w „Antku” oraz Henryk Sienkiewicz w „Janku Muzykancie”.

Pozytywiści propagowali także ideę równouprawnienia Żydów. Uważali, że wszystkie grupy społeczne powinny wspólnie uczestniczyć w budowie nowoczesnego społeczeństwa. Temat ten podejmowała Maria Konopnicka w „Mendlu Gdańskim”. Pisarz pozytywistyczny wpływał więc na poglądy społeczeństwa, nawoływał do pracy dla dobra narodu oraz kształtował nowe wzorce moralne.

Literatura pozytywizmu przedstawiała codzienną rzeczywistość i problemy zwykłych ludzi w sposób realistyczny. Ukazywano pracę niższych warstw społecznych, tworząc nowe poczucie piękna związane z codziennym wysiłkiem i odpowiedzialnością za los społeczeństwa.

Zarówno romantyzm, jak i pozytywizm odegrały ogromną rolę w dziejach polskiej literatury oraz świadomości narodowej. Choć programy obu epok znacznie się różniły, ich twórcy podejmowali ten sam cel – obronę narodowej tożsamości i podtrzymywanie ducha społeczeństwa pozbawionego własnego państwa. Literatura romantyczna budziła patriotyzm i nawoływała do walki o wolność, natomiast literatura pozytywistyczna zachęcała do pracy, edukacji i społecznego zaangażowania. Dzięki twórczości pisarzy obu epok polska kultura, język i tradycja narodowa przetrwały okres zaborów, a literatura stała się jednym z najważniejszych elementów podtrzymujących świadomość narodową Polaków.