Jan Kasprowicz urodził się w 1860 roku w biednej rodzinie chłopskiej. Jego pochodzenie oraz osobiste doświadczenia wywarły ogromny wpływ na twórczość poetycką, szczególnie na pierwszy etap jego działalności literackiej. Kasprowicz należał do najwybitniejszych twórców okresu Młodej Polski, a jego dorobek literacki ukazuje wyraźną ewolucję światopoglądową i artystyczną – od poezji realistycznej i społecznie zaangażowanej, przez symbolizm oraz katastrofizm, aż po franciszkańską afirmację świata i natury.
Pierwszy okres twórczości Kasprowicza przypada na lata dziewięćdziesiąte XIX wieku. Poezję tego czasu cechował przede wszystkim społeczny radykalizm oraz zainteresowanie problematyką chłopską. Poeta doskonale znał życie polskiej wsi, ponieważ sam pochodził ze środowiska chłopskiego. W swoich utworach ukazywał biedę, nędzę oraz ciężkie warunki życia mieszkańców wsi. Jednym z przykładów takiej twórczości jest wiersz „W chałupie”. Utwór ma charakter narracyjny i przedstawia realistyczny obraz chłopskiej egzystencji. Autor opisuje wnętrze ubogiej chaty: stłuczoną szybę zatkaną szmatami, garnki pokryte sadzą czy zniszczone sprzęty. Jednocześnie zestawia te elementy z urodą kobiet – czarnymi włosami matki, pięknymi oczami oraz czerwonymi wargami córki marzącej o miłości. Ten kontrast pomiędzy biedą a ludzkim pięknem poeta określa mianem „smutnego dysonansu nędzy”.
Szczególnie ważnym dziełem pierwszego okresu twórczości Kasprowicza jest cykl czterdziestu sonetów zatytułowany „Z chałupy”. Utwory te stanowią poetycki obraz życia polskiej wsi końca XIX wieku. Sonet pierwszy można traktować jako wprowadzenie do całego cyklu. Początkowe strofy zawierają realistyczny opis biednej, smutnej i zaniedbanej wsi, w której dominują ubóstwo, cierpienie oraz śmierć. W końcowych wersach poeta ujawnia własny emocjonalny związek z losem chłopów i stawia dramatyczne pytanie o to, czy nadejdzie kiedyś czas, który położy kres ich cierpieniom.
Cykl „Z chałupy” przedstawia trudne losy mieszkańców wsi, którzy nieustannie zmagają się z biedą, głodem i ciężką pracą. Dopóki starcza im sił, są w stanie utrzymać siebie i rodzinę, jednak starość lub choroba prowadzą najczęściej do tragedii. Ludzie ci tracą dach nad głową, popadają w skrajną nędzę, a ich życie kończy się śmiercią z wycieńczenia lub choroby. Kasprowicz pokazuje również dramat chłopów szukających pracy w mieście oraz pracujących w bardzo ciężkich i niebezpiecznych warunkach.
Szczególne miejsce w twórczości poety zajmuje problem losu wiejskich dzieci. Kasprowicz ukazuje młodych ludzi, którzy mimo ogromnych trudności próbują zdobywać wykształcenie i wyrwać się z biedy. Tragiczny obraz takiego losu odnajdujemy w sonecie XXXIX. Bohater utworu marzył o zdobyciu wiedzy, jednak wieloletnia nauka, głód i nędza doprowadziły go do choroby i przedwczesnej śmierci. Poeta pokazuje w ten sposób, jak niesprawiedliwe stosunki społeczne prowadziły do marnowania talentów ludzi pochodzących z ubogich środowisk.
W sonetach Kasprowicza pojawia się także krytyka społeczeństwa oraz warstw uprzywilejowanych. Sonet XXXVI jest oskarżeniem obojętności ludzi bogatych wobec cierpienia chłopów. Poeta zwraca uwagę na brak pomocy dla ludzi zdolnych i pracowitych, którzy z powodu biedy nie mają szans na rozwój. Krytyce poddany zostaje również kler. W sonecie XXXV Kasprowicz ukazuje niechętny stosunek duchowieństwa do wykształconych chłopów oraz obawę przed ich społecznym awansem.
Pod koniec XIX wieku w twórczości Kasprowicza następuje wyraźny przełom. Poeta odchodzi od realizmu i naturalizmu, a jego utwory zaczynają reprezentować cechy symbolizmu oraz impresjonizmu. Kasprowicz przestaje koncentrować się wyłącznie na problematyce społecznej, a coraz większą rolę odgrywają w jego poezji refleksje filozoficzne, nastroje dekadenckie oraz symboliczne obrazy przyrody.
Przykładem nowego etapu twórczości jest utwór „Krzak dzikiej róży w ciemnych smreczynach”. Wiersz ten stanowi impresjonistyczny obraz tatrzańskiego krajobrazu. Poeta maluje przyrodę za pomocą bogatej kolorystyki i subtelnych opisów światła oraz dźwięków. Na tle piękna natury rozgrywa się jednak symboliczny dramat. Tytułowy krzak dzikiej róży tuli się do skały i lęka się burzy, natomiast obok niego znajduje się próchniejąca limba. Oba elementy mają znaczenie symboliczne. Krzak róży symbolizuje młodość, piękno i życie, natomiast stara limba przypomina o przemijaniu, starości i śmierci. Utwór wyraża więc refleksję nad kruchością ludzkiego istnienia oraz nieuchronnością przemijania.
Do najważniejszych dzieł symbolicznych Kasprowicza należą „Hymny”. Poeta napisał ich osiem, a szczególne znaczenie mają „Dies irae” oraz „Święty Boże”. Utwory te są przepełnione pesymizmem i katastroficzną wizją świata. W hymnie „Święty Boże” pojawia się motyw „samotnego grobu”, do którego zmierza cały świat – ludzie, przyroda oraz cywilizacja. Życie jawi się jako pasmo cierpień i lęku. Człowiek czuje się osaczony przez zło i nie znajduje pomocy nawet w Bogu, który pozostaje obojętny wobec ludzkiego cierpienia. W tej sytuacji triumf odnosi szatan. Mimo to poeta wierzy, że jedynym ratunkiem dla człowieka może być właśnie Bóg, którego obojętność należy przełamać modlitwą i cierpieniem.
Jeszcze bardziej katastroficzny charakter ma hymn „Dies irae”, przedstawiający wizję końca świata i Sądu Ostatecznego. Kasprowicz stawia w tym utworze pytania dotyczące sensu cierpienia oraz odpowiedzialności Boga za istnienie zła. Skoro Stwórca stworzył zarówno dobro, jak i zło, to czy człowiek powinien ponosić pełną odpowiedzialność za swoje winy? Poeta ukazuje świat pogrążony w chaosie i cierpieniu, który zmierza ku samozagładzie. Wobec milczenia Boga władzę nad światem przejmuje szatan.
W późniejszym okresie twórczości następuje jednak wyraźna zmiana światopoglądu poety. Kasprowicz stopniowo odchodzi od pesymizmu i katastroficznych wizji świata. Coraz większe znaczenie zyskują w jego utworach harmonia, spokój oraz akceptacja życia. Wyrazem tej przemiany jest „Hymn św. Franciszka z Asyżu”. Poeta odnajduje ukojenie w filozofii świętego Franciszka, który głosił miłość do świata, przyrody i drugiego człowieka. Według franciszkanizmu cierpienie i radość są naturalnymi elementami ludzkiego życia i wspólnie tworzą porządek świata. Hymn staje się więc pochwałą Boga, natury oraz istnienia. Nawet śmierć zostaje ukazana jako naturalny i konieczny etap ludzkiej egzystencji.
Z czasem w twórczości Kasprowicza coraz silniej zaznacza się franciszkanizm. Poeta odnajduje spokój w kontakcie z przyrodą oraz w prostym życiu ludzi związanych z naturą. Wpływ filozofii świętego Franciszka szczególnie widoczny jest w zbiorze „Księga ubogich”. Utwory zawarte w tym tomie ukazują kult codzienności, prostoty oraz naturalności. Poeta dostrzega piękno w zwyczajnym życiu i podkreśla wartość harmonii człowieka z przyrodą.
Twórczość Jana Kasprowicza ukazuje więc wyraźną ewolucję artystyczną i światopoglądową. Poeta rozpoczął swoją działalność od realistycznych utworów społecznych przedstawiających dramat chłopskiej egzystencji, następnie zwrócił się ku symbolizmowi, impresjonizmowi i katastroficznym wizjom świata, by ostatecznie odnaleźć ukojenie w filozofii franciszkańskiej. Dzięki różnorodności tematycznej i bogactwu środków artystycznych Kasprowicz stał się jednym z najwybitniejszych poetów epoki Młodej Polski.