W różnych epokach literackich rola pisarza przedstawiała się odmiennie. Funkcja twórcy uzależniona była przede wszystkim od założeń epoki, dominujących nurtów filozoficznych oraz sytuacji historycznej, w której rozwijała się literatura. To właśnie dlatego stanowisko pisarza w romantyzmie znacząco różniło się od jego pozycji w pozytywizmie. Obie epoki wyznaczały jednak literaturze niezwykle ważne zadania związane z podtrzymaniem narodowej tożsamości w okresie niewoli.
W romantyzmie szczególne znaczenie zyskał kult wybitnej jednostki, a zwłaszcza poety-wieszcza. Romantyczny twórca był postrzegany jako człowiek obdarzony niezwykłym talentem, intuicją oraz zdolnością poznawania rzeczy niedostępnych zwykłym ludziom. Dzięki swojej wyobraźni, natchnieniu i wiedzy o sprawach tajemnych poeta stawał się duchowym przewodnikiem narodu, a nawet całej ludzkości. Romantycy przypisywali literaturze ogromną siłę oddziaływania. Uważali, że poezja może wpływać na świadomość społeczeństwa, budzić patriotyzm i podtrzymywać ducha narodowego. Literatura miała ocalić naród i stać się najważniejszym środkiem walki o wolność.
Takie przekonanie wyraźnie widoczne jest w „Konradzie Wallenrodzie” Adama Mickiewicza. Autor ukazuje tam literaturę jako wartość niezniszczalną, ponieważ „pieśń ujdzie cało”. Poezji nie można odebrać narodowi nawet wtedy, gdy zostanie pozbawiony państwowości. Po upadku powstania listopadowego literatura romantyczna rzeczywiście zaczęła pełnić funkcję przewodnika społeczeństwa. Organizowała świadomość narodową, kształtowała poglądy Polaków i reprezentowała sprawę polską wobec opinii międzynarodowej. Warunki historyczne sprawiły, że najwyższym postulatem polskiego romantyzmu stał się patriotyzm.
Mickiewicz stworzył bohaterów, którzy utożsamiali własny los z losem ojczyzny. Konrad Wallenrod oraz Gustaw-Konrad są postaciami przekonanymi, że jednostka powinna poświęcić własne szczęście dla dobra narodu. Słowa „ja i ojczyzna to jedno” doskonale oddają romantyczne rozumienie patriotyzmu. Bohater romantyczny nie potrafi odnaleźć szczęścia osobistego, gdy ojczyzna pozostaje zniewolona. Dlatego rezygnuje z życia prywatnego i podporządkowuje się obowiązkowi narodowemu. W polskim romantyzmie indywidualizm nie oznaczał więc jedynie konfliktu jednostki ze światem, lecz przede wszystkim gotowość do poświęcenia siebie dla sprawy narodowej.
W utworach romantycznych często pojawia się motyw duchowej przemiany bohatera. Początkowy kryzys wewnętrzny i poczucie nieprzystosowania zostają przezwyciężone dzięki odnalezieniu wyższego celu. Bohater romantyczny dojrzewa do walki o dobro wspólnoty narodowej. Taką przemianę przechodzą między innymi Alf, który staje się Konradem Wallenrodem, Gustaw przemieniający się w Konrada oraz Jacek Soplica przeobrażający się w księdza Robaka. Romantyzm stworzył więc model bohatera, który rezygnuje z osobistego szczęścia w imię patriotycznego obowiązku i staje się nowym, duchowo doskonalszym człowiekiem.
Kult wybitnej indywidualności był jednym z najważniejszych elementów romantycznego światopoglądu. Romantycy uważali konflikt między jednostką a społeczeństwem za zjawisko naturalne i nieuniknione. Człowiek wybitny, głębiej czujący i bardziej wrażliwy od innych, musiał buntować się przeciwko rzeczywistości i samotnie walczyć o swoje ideały. Jednostka taka mogła również występować w imieniu całego społeczeństwa i przejmować rolę jego przywódcy duchowego. Założenia te znalazły odbicie w literaturze romantycznej, której bohaterowie często pozostawali samotni, niezrozumiani i skazani na wewnętrzne cierpienie.
Romantycy byli przekonani o ścisłym związku życia poety z jego twórczością. Sądzili, że nie można właściwie zrozumieć dzieła bez znajomości przeżyć autora oraz realiów historycznych, w których tworzył. Biografia poety stawała się więc ważnym elementem interpretacji jego utworów. Jednocześnie sam poeta powinien kształtować własne życie według ideałów obecnych w literaturze. W rezultacie cechy romantycznego twórcy bardzo często przenoszono na bohaterów literackich.
Najpełniejszym wyrazem osobowości ludzkiej był według romantyków artysta. Uważano go za człowieka wyjątkowego, ponieważ łączył w sobie dwie najważniejsze wartości epoki – indywidualizm oraz wolność. Szczególną pozycję zajmował poeta, którego postrzegano jako duchowego przywódcę narodu obdarzonego niemal proroczym darem. O wyjątkowości poety decydował geniusz, rozumiany jako połączenie talentu, intuicji twórczej oraz zdolności oryginalnego postrzegania świata. Romantycy ogromną rolę przypisywali również natchnieniu, określanemu mianem entuzjazmu, oraz wyobraźni, zwanej imaginacją. To właśnie wyobraźnia pozwalała artyście tworzyć niezwykłe wizje, przedstawiać przeszłość i przyszłość oraz kreować światy wykraczające poza granice codziennej rzeczywistości.
Takie rozumienie roli poety sprawiało, że twórca znajdował się ponad światem przedstawionym w swoim dziele. To decydowało o kreacyjnym charakterze romantycznej literatury, obecności fantastyki oraz szczególnej pozycji autora wobec własnej twórczości. Artysta był predysponowany do pełnienia funkcji przywódcy narodu, a dążenie do zdobycia „rządu dusz” stało się jednym z głównych celów poetów romantycznych.
Najpełniej koncepcję poety-wieszcza ukształtował Adam Mickiewicz. Wieszcz miał sprawować duchową władzę nad społeczeństwem poprzez poezję, ale również poprzez aktywne uczestnictwo w życiu politycznym i narodowym. W romantyzmie ogromną wartość przypisywano czynowi patriotycznemu, który często utożsamiano z moralnym obowiązkiem. Patriotyzm zyskiwał niemal religijny wymiar. Mickiewicz swoją działalnością emigracyjną oraz pracą nad utworzeniem Legionu Rzymskiego realizował ideał poety zaangażowanego w sprawy narodowe. Maurycy Mochnacki uczestniczył w powstaniu listopadowym, natomiast Juliusz Słowacki i Zygmunt Krasiński przeżywali dramat związany z brakiem udziału w walce narodowowyzwoleńczej.
Krasiński próbował usprawiedliwić swoją postawę w „Psalmach przyszłości”, tłumacząc niechęć do powstania obawą przed rewolucją społeczną. Słowacki natomiast w „Kordianie” przedstawił działalność spiskową jako efekt słabości i rozdarcia wewnętrznego bohaterów. Mimo tych różnic romantyczni poeci starali się wskazywać narodowi drogi prowadzące do odzyskania wolności.
Jedną z takich dróg był mesjanizm obecny w twórczości Mickiewicza. Zakładał on, że dzieje Polski przypominają mękę Chrystusa, a cierpienie narodu polskiego ma charakter ofiary zbawczej dla innych narodów. Wyrazem tych przekonań jest „Widzenie księdza Piotra” w III części „Dziadów”. Polska została przedstawiona jako „Chrystus narodów”, którego cierpienie ma doprowadzić do moralnego odrodzenia Europy. W mesjanizmie pojawia się również wiara w rychłe zwycięstwo i przemianę świata, która nastąpi dzięki działaniu wielkiej jednostki lub wybranego narodu. Poglądy te Mickiewicz rozwinął między innymi w „Księgach narodu i pielgrzymstwa polskiego”.
Drugą drogą do odzyskania niepodległości była według romantyków walka zbrojna. Literatura okresu powstania listopadowego podkreślała konieczność czynnej walki przeciwko zaborcom. Powstanie miało stać się wydarzeniem, które wstrząśnie świadomością społeczną i zapobiegnie pogodzeniu się narodu z niewolą. Mickiewicz w „Salonie warszawskim” oraz w scenach balu u Senatora w III części „Dziadów” ukazał niebezpieczeństwo obojętności i moralnego upadku społeczeństwa żyjącego pod zaborami.
Poeci romantyczni przyczynili się również do demokratyzacji literatury. Stworzyli model literatury narodowej skierowanej do szerokiego grona odbiorców, dzięki czemu literatura stała się ważnym elementem życia społecznego i politycznego.
W okresie pozytywizmu nastąpiła zasadnicza zmiana w postrzeganiu roli pisarza. Po klęsce powstania styczniowego zrezygnowano z idei walki zbrojnej na rzecz pracy organicznej, pracy u podstaw oraz rozwoju nauki. Pisarz miał być przede wszystkim nauczycielem, wychowawcą i społecznikiem. Literatura przestała koncentrować się na bohaterach wyjątkowych, a zaczęła ukazywać codzienne życie zwykłych ludzi.
Pozytywiści propagowali kult wiedzy, nauki oraz racjonalnego myślenia. Wierzyli, że rozwój nauki może poprawić warunki życia społeczeństwa i przyczynić się do odbudowy narodu. Jednym z najważniejszych haseł epoki była praca u podstaw, czyli działalność mająca na celu edukację najniższych warstw społecznych, zwłaszcza chłopów. Przykład realizacji tych idei odnajdujemy w „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej, gdzie Andrzejowa Korczyńska i Marta Korczyńska uczą chłopów korzystania z żniwiarki, rozmawiają z Bohatyrowiczami o nawożeniu ziemi, pielęgnacji sadów i budowie młyna.
Pozytywiści podkreślali znaczenie codziennej, systematycznej pracy. W przeciwieństwie do romantyków nie idealizowali wielkich bohaterów i spektakularnych czynów. Cenili raczej „mrówczy” wysiłek ludzi, którzy swoją wytrwałą pracą tworzą podstawy przyszłego rozwoju społeczeństwa. Działalność wychowawcza pozytywistów miała przekonać ludzi, że właśnie małe, codzienne działania mogą przynieść największe korzyści narodowi.
Pisarze pozytywistyczni byli przekonani o wyższości działania zbiorowego nad indywidualnym. Starali się uświadomić każdej grupie społecznej jej znaczenie i zachęcić społeczeństwo do wspólnego działania. Literatura pozytywizmu była również wrażliwa na krzywdę społeczną. Twórcy zwracali uwagę na los biednych dzieci, zaniedbanie wsi oraz brak zainteresowania warstw uprzywilejowanych problemami ludzi najuboższych. Problemy te ukazywali między innymi Bolesław Prus w „Antku” oraz Henryk Sienkiewicz w „Janku Muzykancie”.
Pozytywiści propagowali także ideę równouprawnienia Żydów. Uważali, że wszystkie grupy społeczne powinny wspólnie uczestniczyć w budowie nowoczesnego społeczeństwa. Temat ten podejmowała Maria Konopnicka w „Mendlu Gdańskim”. Pisarz pozytywistyczny wpływał więc na poglądy społeczeństwa, nawoływał do pracy dla dobra narodu oraz kształtował nowe wzorce moralne.
Literatura pozytywizmu przedstawiała codzienną rzeczywistość i problemy zwykłych ludzi w sposób realistyczny. Ukazywano pracę niższych warstw społecznych, tworząc nowe poczucie piękna związane z codziennym wysiłkiem i odpowiedzialnością za los społeczeństwa.
Zarówno romantyzm, jak i pozytywizm odegrały ogromną rolę w dziejach polskiej literatury oraz świadomości narodowej. Choć programy obu epok znacznie się różniły, ich twórcy podejmowali ten sam cel – obronę narodowej tożsamości i podtrzymywanie ducha społeczeństwa pozbawionego własnego państwa. Literatura romantyczna budziła patriotyzm i nawoływała do walki o wolność, natomiast literatura pozytywistyczna zachęcała do pracy, edukacji i społecznego zaangażowania. Dzięki twórczości pisarzy obu epok polska kultura, język i tradycja narodowa przetrwały okres zaborów, a literatura stała się jednym z najważniejszych elementów podtrzymujących świadomość narodową Polaków.